Η ιστορία της Πλατείας Αλεξάνδρας

του Στέφανου Μίλεση

Συγγραφέα, Προέδρου Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

Η είδηση που δέσποζε στα πρωτοσέλιδα όλων των εφημερίδων στις 11 Σεπτεμβρίου 1891 (σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε ή 24/9 με το νέο) συνοψιζόταν σε τρεις μόνο λέξεις: “Η Αλεξάνδρα απέθανεν”. Ο Πειραιάς είχε ιδιαίτερο λόγο να πενθήσει την Δούκισσα Αλεξάνδρα, καθώς η γενιά των Πειραιωτών εκείνης της εποχής, είχαν προλάβει να γνωρίσουν από κοντά την κόρη του Βασιλιά Γεωργίου Α’. Όλοι διατηρούσαν ανάμνηση όταν νέα ακόμα στην ηλικία, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1870 παραθέρισε κάποια καλοκαίρια στη Συνοικία Τσίλλερ στην Καστέλλα.

Το λυπηρό άγγελμα του θανάτου της στάθηκε αιτία έκτακτης συνεδρίασης του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιώς δύο ημέρες αργότερα. Στις 13 Σεπτεμβρίου στις 11 το πρωί, (Παρασκευή), το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε να κηρύξει στον Δήμο Πειραιά πένθος, να παρακληθεί ο Έλληνας Πρεσβευτής στην Αγία Πετρούπολη όπως ανάμεσα στα στεφάνια που καταθέσει συγκαταλέγεται και αυτό του Δήμου Πειραιά. Αποφασίστηκε επίσης όπως η Πλατεία Τσίλλερ, (δημώδης ονομασία μια χωμάτινης προέκτασης έναντι της “συνοικίας Τσίλλερ”) μαζί με την ανώνυμη οδό που οδηγούσε σε αυτήν, να ονομαστεί σε οδό και πλατεία Αλεξάνδρας αντίστοιχα. Διότι εκεί έπαιζε με τις φίλες της η πριγκίπισσα Αλεξάνδρα, ανάμεσα στις οποίες συμπεριλαμβανόταν και η Πηνελόπη Δέλτα.

Η απόφαση πάρθηκε παρότι ο Ερνέστο Τσίλλερ -που είχε οικοδομήσει τη συνοικία έναντι της Πλατείας- είχε υποβάλλει επίσημο αίτημα όπως η ίδια πλατεία ονομαστεί “Καλλιθέας”. Οι Δημοτικοί Σύμβουλοι που βρέθηκαν σε εκείνο το δημοτικό συμβούλιο ήταν οι Κ. Γιάππαπας, Σ. Μέρμηγκας, Κ. Στρατήγης, Ν. Βατίστας, Π. Δαμαλάς, Π. Κουμάνταρος, Π. Πατσιάδης, Κ. Οικονόμου, Α. Χριστοφίδης και Ν. Μουτζόπουλος. Δημαρχεύων εκείνη την εποχή (εκτελούσε δηλαδή καθήκοντα δημάρχου) ήταν ο Αλέξανδρος Μελετόπουλος.

Δεν ήταν μόνο το δημοτικό συμβούλιο Πειραιά που έλαβε μια τέτοια απόφαση. Πολλές δημοτικές αρχές εκτός των Αθηνών και του Πειραιώς έλαβαν ίδιες αποφάσεις μετονομασιών προς τιμή της Αλεξάνδρας. Άλλες παρέμειναν μέχρι σήμερα ενώ άλλες όχι. Στις δεύτερες ανήκει για παράδειγμα η απόφαση του Δήμου Πόρου, όπως μετονομαστεί η Πλατεία Κολώνα σε Πλατεία Αλεξάνδρας, όμως μέχρι σήμερα όλοι γνωρίζουν την τοποθεσία ως “Κολώνα”.

Στον Πειραιά πάντως από τις 14 Σεπτεμβρίου 1891, που λήφθηκε η απόφαση απόδοσης ονομασίας, ο Δήμος αποφάσισε να προχωρήσει στην διαμόρφωση του χωμάτινου απλώματος σε πραγματική πλατεία. Όφειλε αρχικά να την αγοράσει αφού ως έκταση ανήκε σε ιδιώτη, γεγονός που κόστισε στον Δήμο 40 χιλιάδες δραχμές. Δεν θα μπορούσε το όνομα μιας Πριγκίπισσας να έχει αποδοθεί τιμής ένεκεν σε μια χωματερή!…

Προκηρύχθηκε μειοδοτικός διαγωνισμός, που όπως όλοι οι διαγωνισμοί εκείνη την περίοδο, εμφάνιζαν ένα σοβαρό πρόβλημα. Προκειμένου οι εργολάβοι να κερδίσουν τους διαγωνισμούς, μειοδοτούσαν, μειοδοτούσαν, μειοδοτούσαν… Στο τέλος το προσφερόμενο ποσό του εργολάβου που κέρδιζε τον διαγωνισμό, ήταν τόσο μικρό που δεν επαρκούσε να καλύψει το έργο. Έτσι αφού εισέπραττε ο νικητής του διαγωνισμού αρχικά το ποσό από τον δήμο, άρχιζε τις εργασίες και αμέσως μετά αποχωρούσε!…

Αυτές οι εργολαβικές αμαρτίες ήταν συνηθισμένες εκείνη την εποχή, με αποτέλεσμα η μισή πόλη του Πειραιά να μοιάζει με ένα ατέλειωτο γιαπί. Μεταξύ των έργων που είχαν σταματήσει ήταν και η επιχωμάτωση της Πλατείας Αλεξάνδρας, πως ενώ είχε αρχίσει το 1891 δεν έλεγε να τελειώσει. Από τον Δήμο προκηρύχθηκαν απανωτοί διαγωνισμοί για το ίδιο έργο. Έτσι συναντούμε το 1893 ανάθεση σε εργολάβο για επιχωμάτωση της πλατείας.

Ο εργολάβος υπόσχεται ολοκλήρωση αντί του ποσού των 7.100 δραχμών. Στις 22 Ιουλίου 1894 νέος διαγωνισμός για τον ίδιο σκοπό, δηλαδή για ισοπέδωση, διαμόρφωση και αποπεράτωση της Πλατείας Αλεξάνδρας. Αυτή τη φορά ο νικητής εργολάβος του διαγωνισμού υπόσχεται πως με 22 χιλιάδες δραχμές από το δημοτικό ταμείο το έργο θα ολοκληρωνόταν. Το 1895 και ενώ οι εκβραχισμοί της πλατείας συνεχίζονταν ήρθαν να προστεθούν και οι εργασίες για την οικοδόμηση σε σχέδια Τσίλλερ, της Έπαυλης Βασιλειάδη έναντι της Πλατείας. Φουρνέλα από τη μια πλευρά, φουρνέλα από την άλλη, με αποτέλεσμα οι εργάτες Λ. Λουκάκης και Ν. Μαστοράκης να τραυματιστούν βαρέως από πρόωρη έκρηξη δυναμίτιδας.

Τελικώς η διαμόρφωση της πλατείας ολοκληρώθηκε το 1898, επτά δηλαδή χρόνια μετά τη λήψη της πρώτης απόφασης του δημοτικού συμβουλίου. Οι Πειραιώτες συμφωνούσαν πως επρόκειτο για την πιο όμορφη πλατεία στον Πειραιά. Σχημάτιζε ένα ακρωτήριο στην είσοδο του λιμανιού της Ζέας, που πρώτο γινόταν ορατό στα δεξιά όσων εισέρχονταν στο λιμάνι. Περιμετρικά και στη βάση της πλατείας τοποθετήθηκαν βράχοι για να αντιμετωπίζουν τα κύματα του χειμώνα. Παράλληλα το τείχος που οικοδόμησε ο Θεόδωρος Ρετσίνας έκανε την πλατεία να θυμίζει “Ντάπια”.

1882 – Η πριγκίπισσα Αλεξάνδρα σε ηλικία 12 ετών

Το 1898 τα μέγαρα του βιομηχάνου Π. Πατσιάδη (δύο συνεχόμενα που έμοιαζαν με ένα) είχαν ολοκληρωθεί. Στον ισόγειο χώρο του ενός εξ αυτών (που υπάρχει μέχρι και σήμερα επί της στροφής, περισσότερο γνωστό ως “Καφενείο Καραντάση”) λειτουργούσε εντευκτήριο που απευθυνόταν στην αστική τάξη της πόλης.

Ενοικιαστής και πρώτος επιχειρηματίας που λειτούργησε στον χώρο του υπήρξε ο Αντώνιος Καλογεράς, με το καλλιτεχνικό ζυθοκαφενείο και ζαχαροπλαστείο που έφερε την επωνυμία “Πριγκίπισσα Αλεξάνδρα”. Τοποθέτησε εντός αυτού και ορχήστρα αποτελούμενη από 25 μουσικούς υπό την διεύθυνση του Σάιλερ. Έναρξη των συναυλιών πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαρτίου του 1898.

Στο μεταξύ ο Βωτύ (διευθυντής Τροχιοδρόμων) ύστερα από παρότρυνση του Π. Πατσιάδη προς ενίσχυση του νέου κέντρου “Πριγκίπισσα Αλεξάνδρα” καθιέρωσε στον ιπποκίνητο τροχιόδρομό του τακτικά δρομολόγια από την Πλατεία Καραϊσκάκη μέχρι την Πλατεία Αλεξάνδρας, δια των λεωφόρων Αθηνάς (νυν Γεωργίου Α’) και Μουνυχίας (νυν Γρ. Λαμπράκη) μέσω Πλατείας Κανάρη, βοηθώντας σημαντικά τον κόσμο να επισκέπτεται την Πλατεία και το ζυθοκαφενείο του Μεγάρου Πατσιάδη.

Η Πλατεία εκείνη την περίοδο έγινε ελκυστική ακόμα και για τους ιδιαίτερα απαιτητικούς Αθηναίους που κατέβαιναν με τον “Ηλεκτρικό” και από την Πλατεία Καραϊσκάκη με τον Ιπποσιδηρόδρομο έφταναν στο ζυθοκαφενείο της Αλεξάνδρας όπου είχαν γίνει ανάρπαστα τα παγωτά και η γρανίτα.

Τα καλοκαίρια οι πειραϊκές εφημερίδες παρακολουθούσαν και κατέγραφαν ειδικά την κίνηση της Πλατείας Αλεξάνδρας, που είχε εξελιχθεί σε σημαντικό πόλο έλξης. Διαρκώς ενημέρωναν τον κόσμο για τις διάφορες εκδηλώσεις που λάμβαναν χώρα στην Πλατεία όπως τις ημέρες εμφάνισης της φιλαρμονικής του Δήμου Πειραιά που υπό την διεύθυνση του Σπ. Καίσαρη έδινε συναυλίες από τις 9 το βράδυ έως τα μεσάνυχτα. Στην Πλατεία Αλεξάνδρας κατέληγαν αγώνες δρόμου, ποδηλατικοί και κολυμβητικοί αγώνες, καίγονταν πυροτεχνήματα που αποτελούσαν στην εποχή εκείνη ιδιαίτερα αγαπητό είδος θεάματος.

Στην Πλατεία Αλεξάνδρας εμφανίστηκαν παραδοσιακά συγκροτήματα και ορχήστρες όχι μόνο από την Ελλάδα αλλά και από το εξωτερικό. Εκεί πραγματοποιούνταν σχολικοί γυμναστικοί αγώνες και επιδείξεις και πολλά άλλα θεάματα, όπως οι ενετικές εορτές στο Πασαλιμάνι, εορτή ανάλογη με τις ημέρες Θάλασσας σήμερα.

**23 Μαρτίου 1892 – Το Σχέδιο της Πλατείας Αλεξάνδρας επί του οποίου διαμορφώθηκε**

Οι αναφορές των πειραϊκών εφημερίδων για τα όσα συνέβαιναν στην Πλατεία Αλεξάνδρας ήταν καθημερινές και λεπτομερέστατες. Ενημέρωναν τους αναγνώστες για όσα συνέβαιναν στην Πλατεία, ακόμα και για καπέλα που παρασύρθηκαν από τον αέρα. Παραθέτω αναφορά περί της πλατείας της 12ης Μαρτίου 1901 (εφημερίδα ΣΦΑΙΡΑ):

“Εις την πλατείαν Αλεξάνδρας αρκετός κόσμος, εντός και εκτός του καφφενείου, η ορχήστρα πολύ καλώς κατηρτισμένη, ο άνεμος όμως αρκετά διαπεραστικός και πολλήν τάσιν δεικνύων προς αναστάτωσιν των κομμώσεων των κυριών. Νεαρού κυρίου υποθέσαντος ότι ήταν απαραίτητος η εμφάνισής του με ψαθάκι, το καπέλλο αποστέλλεται ως δώρο προς την θάλασσαν, κι αυτός αναγκάζεται με το τραμ να επανέλθει πολλές φορές κατά του ανέμου που δεν τον άφησε να κάνει τη φιγούρα του…”.

Το 1900 την διεύθυνση του κέντρου του Μεγάρου Πατσιάδη ανέλαβε ο Κωνσταντίνος Αυδής που το μετέτρεψε αποκλειστικά σε ζαχαροπλαστείο. Να σημειωθεί πως στα Μέγαρα Πατσιάδη ουδέποτε διέμεινε ο βιομήχανος καθώς εξαρχής τα προόριζε για εμπορική εκμετάλλευση δια ενοικίασης.

Το 1901 δεντροφυτεύτηκε τόσο η παραλιακή διαδρομή προς την πλατεία Αλεξάνδρας, όσο και η ίδια η πλατεία. Κι αυτό ύστερα από διαμαρτυρίες του κόσμου πως για να πάρει καλή θέση στα διάφορα θεάματα της πλατείας, πήγαινε από νωρίς με αποτέλεσμα να καίγεται από τον ήλιο λόγω έλλειψης σκιάς. Και πραγματικά τα θεάματα της Πλ. Αλεξάνδρας ήταν στην εποχή τους μοναδικά. Στις 20 Ιουλίου 1901 οι αδελφοί Ψυχούλη έφτασαν από τον Βόλο όπου διατηρούσαν κινηματογράφο και άρχισαν τις προβολές στην πλατεία με εισιτήριο 20 λεπτά που πλήρωναν όσοι είχαν θέση. Οι όρθιοι όμως παρακολουθούσαν δωρεάν και χιλιάδες παιδιά σχημάτισαν πλήθος γύρω από τα καθίσματα για να δουν για πρώτη φορά στη ζωή τους κινηματογράφο!

Στις 4 Δεκεμβρίου 1905 ηλεκτροφωτίστηκε όλη η διαδρομή από την Έπαυλη Σκουλούδη (Φρεαττύδα) μέχρι την Πλατεία Αλεξάνδρας. Τοποθετήθηκαν 22 ηλεκτρικοί λαμπτήρες σε ίσες αποστάσεις που λειτουργούσαν μέχρι τις 1 η ώρα μετά τα μεσάνυχτα. Το 1907 ο ηλεκτροφωτισμός επεκτάθηκε μέχρι της οικίας Μακκά στην Καστέλλα και στους 22 υπάρχοντες λαμπτήρες προστέθηκαν άλλοι 39. Στις 14 Απριλίου 1907 νέος επιχειρηματίας του ζυθοκαφενείου της Πλατείας έγινε ο Δημήτριος Κλάππας μετονομάζοντάς το σε “Μεγάλη Δούκισσα Αλεξάνδρα” ενώ αργότερα την διεύθυνση θα αναλάβει ο Εργίνης.

Ασκήσεις 34ου Συντάγματος Πεζικού στην Πλατεία Αλεξάνδρας

Για την καταγραφή της ιστορίας της πλατείας Αλεξάνδρας θα χρειαστούν πολλά περισσότερα άρθρα για να προσεγγίσουμε έστω και στο ελάχιστο το σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε στην αναψυχή των Πειραιωτών. Η Πλατεία συμμετείχε σε όλες τις πολεμικές περιπέτειες του Έθνους χρησιμεύοντας άλλοτε ως όρχος οχημάτων κι άλλοτε ως χώρος παράταξης αγημάτων προς επίδειξη. Στην Πλατεία Αλεξάνδρας οι Πειραιώτες υποδέχθηκαν με πανηγυρισμούς τις νίκες των Βαλκανικών πολέμων 1912-’13 γεγονός που οδήγησε στην μετονομασία της ακτής σε Παύλου Κουντουριώτη. Εκεί την δεκαετία του 1930 τελούνταν τα ετήσια μνημόσυνα για τους χαμένους ναυτικούς του εμπορικού ναυτικού. Το 1939 καθιερώθηκε και με νόμο που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως η πρώτη Κυριακή των Νηστειών της Τεσσαρακοστής να είναι ημέρα αφιερωμένη στους χαμένους Έλληνες ναυτικούς. Ο θεσμός αυτός του Δήμου Πειραιά με λειτουργία στον Ι.Ν. Αγίας Αικατερίνης φυσικά δεν υφίσταται πλέον.

Να σημειωθεί πως στην κατοχή η Πλατεία Αλεξάνδρας αποκλείστηκε από τους Γερμανούς. Μόλις πάτησαν το πόδι τους στον Πειραιά έσπευσαν να τη φράξουν με σύρματα. Το μίσος τους ήταν τέτοιο που σκέφτηκαν φεύγοντας να την ανατινάξουν παρόλο που δεν αποτελούσε παραγωγικό ή στρατηγικό σημείο. Κανείς δεν γνωρίζει γιατί δεν το υλοποίησαν. Επακολούθησε η απελευθέρωση με τους Άγγλους να τη διατηρούν περιφραγμένη για αρκετά χρόνια μετά, χρησιμοποιώντας την ως όρχο οχημάτων. Χρειάστηκαν διαβήματα του Δημάρχου Πειραιά Γ. Χαραλαμπόπουλου, του Προέδρου του ΟΛΠ Ν. Γεννηματά και βουλευτών της πόλης για να αποδοθεί στους Πειραιώτες το 1948, δηλαδή ύστερα από οκτώ χρόνια κατάληψης!