του Στέφανου Μίλεση
Γιατί στο μεγάλο εμπορικό λιμάνι;
Η κάθοδος όλου του πολιτικού κόσμου στο μεγάλο λιμάνι, γινόταν με σκοπό την τίμηση των Ελλήνων ναυτικών που όργωναν με τα πλοία τους ωκεανούς, σηκώνοντας στο ιστίο τους την ελληνική σημαία. Στον Πειραιά τιμούσαν επίσης με την παρουσία τους την εθνική μας οικονομία καθώς στο παρελθόν ήταν η ατμομηχανή της οικονομίας της χώρας αφού οι περισσότερες βιοτεχνίες και βιομηχανίες βρίσκονταν στην περιφέρειά του.
Η παράδοση του αδιάκοπου συριγμού των πλοίων
Τα παλαιότερα χρόνια όλα τα πλεούμενα έπρεπε να παραμείνουν στο λιμάνι και να μην ταξιδέψουν αν τα νερά πρώτα δεν αγιασθούν. Βρισκόμαστε ακόμα στην εποχή των ιστιοφόρων και των καϊκιών που οι καραβοκύρηδες φρόντιζαν να σταματήσουν τα δρομολόγια από τα Νικολοβάρβαρα που οι θάλασσες αγρίευαν. Περίμεναν τον αγιασμό των υδάτων των Θεοφανείων για να ξαναβγούν στη θάλασσα. Έτσι λοιπόν προσμένοντας με ιδιαίτερη αγωνία την έλευση της ημέρας, οι καπεταναίοι τους την υποδέχονταν με αδιάκοπους συριγμούς κατά την στιγμή που ο Τίμιος Σταυρός καταδυόταν στα νερά του λιμανιού. Όλα τα πλοία ανέμεναν εντός λιμανιού την ώρα του αγιασμού, που όταν ερχόταν την υποδέχονταν με τις μπουρού να βαρούν αδιάκοπα. Το έθιμο συριγμού των πλοίων εξαπλώθηκε και γίνεται πλέον σε κάθε υποδοχή ιερής εικόνας ή άλλου γεγονότος στο λιμάνι.
Οι βουτηχτάδες του λιμανιού
Οι κολυμβητές έπεφταν στη θάλασσα και αγωνίζονταν μεταξύ τους για το ποιος θα πιάσει πρώτος τον Σταυρό. Οι τολμηροί κολυμβητές αυτής της μέρας που συνήθως είναι ιδιαιτέρως παγωμένη καλούνταν «βουτηχτάδες» και εκτός της ευλογίας που λάμβαναν είχαν και το αποκλειστικό δικαίωμα να τριγυρίσουν στην περιοχή της ενορίας αμέσως μετά και να λαμβάνουν φιλοδωρήματα από τον κόσμο για την πράξη τους. Συνήθως βουτηχτάδες στο εμπορικό λιμάνι ήταν οι γνωστοί για την τόλμη τους αλλά πάντα έτοιμοι για καυγά λεμβούχοι.
Η χρήση της ταινίας
Η χρήση ταινίας στον Τίμιο Σταυρό φαίνεται να καθιερώνεται στον Πειραιά για πρώτη φορά το 1870 καθώς την προηγούμενη χρονιά είχε σημειωθεί διένεξη ανάμεσα στους λεμβούχους του λιμανιού που παραδοσιακά βουτούσαν για να πιάσουν τον Σταυρό, δημιουργώντας όμως φασαρίες και καυγάδες και αμαυρώνοντας τις τελετές. Έτσι για να αποφευχθούν τέτοιους είδους συμβάντα ο Δεσπότης που χοροστατούσε την χρονιά εκείνη έριξε τον Σταυρό στη θάλασσα αφού πρώτα τον έδεσε με ταινία, επιβάλλοντας δια αυτού του τρόπου την ηρεμία και την τάξη στο λιμάνι.
Με φιλαρμονική και δρομολόγιο πομπής
Το 1896 για πρώτη φορά χοροστατούντος του Αρχιεπισκόπου Αργολίδος Νικάνδρου Δελούκα, η πομπή εξερχόμενη του Ι.Ν. Αγίας Τριάδας κατευθύνθηκε όχι απευθείας προς την «βασιλική αποβάθρα» αλλά εκτέλεσε πρώτα ένα μικρό δρομολόγιο από την Λεωφόρο Αθηνάς (σημερινή Γεωργίου Α’), Κολοκοτρώνη και κατερχόμενη από την οδό Σωτήρος Διός έφτασε στην εξέδρα. Το δρομολόγιο αυτό έγινε, καθώς η πομπή συνοδεύθηκε δια πρώτη φορά υπό τους ήχους της Φιλαρμονικής του Δήμου Πειραιώς. Για να δοθεί λοιπόν ο απαιτούμενος χρόνος στην φιλαρμονική να εμφανιστεί και να παιανίσει αποφασίστηκε αυτή η μικρή παράκαμψη.
Η εορτή των Φώτων με ηλεκτρισμό!
Το 1900 η τελετή των Φώτων στον Πειραιά είχε και έναν ακόμα μεγαλύτερο λόγο εορτασμού, καθώς την παραμονή της εορτής, στις 5 Ιανουαρίου, η πόλη ηλεκτροδοτήθηκε και άναψαν οι πρώτες λάμπες παρέχοντας άπλετο ηλεκτρικό φως, έτσι η θρησκευτική εορτή των Φώτων συνοδεύθηκε με παράλληλη χρήση των ηλεκτρικών φώτων.
Τα Θεοφάνεια του Πειραιά σε κινηματογραφική ταινία
Όταν ακόμα ο κινηματογράφος αποτελούσε μια ανακάλυψη πρόσφατη και έναν νεωτερισμό στις συνήθειες των Ελλήνων, τα Θεοφάνεια στον Πειραιά γυρίζονταν σε κινηματογραφική ταινία με κάθε λεπτομέρεια. Αυτή την επομένη ακριβώς ημέρα, δηλαδή στις 7 Ιανουαρίου, προβάλλονταν στις μεγάλες αίθουσες της Αθήνας. Το 1917 η προβολή της κινηματογραφικής ταινίας με θέμα τον εορτασμό των Θεοφανείων στον Πειραιά, προκάλεσε φρενίτιδα στους βασιλόφρονες της Αθήνας, που είχαν συγκεντρωθεί για να την παρακολουθήσουν στον κινηματογράφο «Αττικόν», καθώς διαπίστωσαν την ενθουσιώδη υποδοχή που εξεδήλωσε το πλήθος κατά την άφιξη του Βασιλιά Κωνσταντίνου. Μη ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην εποχή του Εθνικού διχασμού με τους βενιζελικούς και τους βασιλικούς. Αυτό θεωρήθηκε ως μεταστροφή του κόσμου κατά του Βενιζέλου, καθώς ο Πειραιάς θεωρείτο κάστρο του Βενιζελισμού με τον ίδιο τον Βενιζέλο να είναι δημότης και υποψήφιος βουλευτής της περιφέρειας του Πειραιά.
Τα πρώτα μετακατοχικά Θεοφάνεια (ή Τα Θεοφάνεια του Βρετανού Στρατηγού Σκόμπυ του 1946)
Η τελετή αγιασμού των υδάτων για πρώτη φορά, μετά την περίοδο της γερμανικής κατοχής 1941 – 1944, δεν πραγματοποιήθηκε ούτε στο μεγάλο εμπορικό λιμάνι του Πειραιά όπου ιστορικά γινόταν, ούτε στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας, η οποία άλλωστε λίγο καιρό πριν είχε καταστραφεί ολοσχερώς από τον «συμμαχικό» βομβαρδισμό της 11ης Ιανουαρίου. Παρά το γεγονός ότι τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής αποχώρησαν το μεσημέρι της 13ης Δεκεμβρίου 1944, τα Θεοφάνεια της 6ης Ιανουαρίου του 1945, δεν πραγματοποιήθηκαν στον Πειραιά, λόγω των εμφυλιακών μαχών και των φονικών συγκρούσεων που ακολούθησαν. Τα πρώτα μετακοχικά Θεοφάνεια τελέστηκαν στις 6 Ιανουαρίου του 1946 για πρώτη φορά έχοντας ως κέντρο το Πασαλιμάνι. Η λειτουργία που προηγήθηκε έγινε στον ναό της Αγίας Αικατερίνης στην Πλατεία Αλεξάνδρας. Η λειτουργία στην Αγία Αικατερίνη έγινε χοροσταντούντος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, ενώ με την ολοκλήρωσή της πομπή σχηματίσθηκε που κατευθύνθηκε από το ναό της Αγίας Αικατερίνης προς το Πασαλιμάνι, όπου έγινε η κατάδυση του Τιμίου Σταυρού. Σε ειδική εξέδρα που είχε στηθεί στο Πασαλιμάνι στέκονταν οι επίσημοι, μεταξύ των οποίων βρίσκονταν οι Πρεσβευτές της Αγγλίας και της Τουρκίας, καθώς και ο Βρετανός Στρατηγός Σκόμπυ. Δίπλα του ο Σοφοκλής Βενιζέλος, ο Πλαστήρας, ο Υποναύαρχος Αλεξανδρής και ο διορισμένος Δήμαρχος Πειραιώς Φοίφας.
Στον πρώτο εορτασμό των Θεοφανείων της ανεξάρτητης Ελλάδας, η Αστυνομική Διεύθυνση Πειραιώς είχε απαγορεύσει την παραμονή ατόμων σε μπαλκόνια, ταράτσες και σε στέγες όπως επίσης και την ρίψη ανθέων κατά την διέλευση των επισήμων. Την επόμενη χρονιά, το 1947, τα Θεοφάνεια επέστρεψαν στον ιστορικό τους χώρο όπου τελούνταν και προπολεμικά, μπροστά δηλαδή από το Δημαρχείο (Ρολόι) στο χώρο της Βασιλικής Αποβάθρας.
Γιατί τα ναρκαλιευτικά πλοία απέδιδαν τιμές μεταπολεμικά;
Η μεγάλη πληγή των ελληνικών θαλασσών μεταπολεμικά ήταν οι θαλάσσιες νάρκες. Η απελευθέρωση των θαλασσίων οδών από αυτές αποτελούσε πρώτη και απαραίτητη ενέργεια ώστε να μπορέσει η χώρα να λειτουργήσει. Κι αυτό διότι λόγω της κατοχής και του εμφυλίου πολέμου, δρόμοι δεν υπήρχαν και όλες οι συγκοινωνίες, τροφοδοσίες και μεταφορές γίνονταν δια θαλάσσης. Οι θαλάσσιοι οδοί όμως ήταν επικίνδυνοι από τις χιλιάδες νάρκες που είχαν ποντιστεί από διαφορετικές δυνάμεις. Στον αγώνα αυτό πρωταγωνιστούσαν τα ναρκαλιευτικά πλοία. Έτσι λοιπόν ενώ για τα περισσότερα πλοία του πολεμικού μας ναυτικού η πολεμική προσπάθεια είχε τελειώσει, για τα ναρκαλιευτικά πλοία ένα μεγάλο μέτωπο ξεκινούσε, αυτό της ναρκαλιείας. Κάτω από αυτές τις συνθήκες ορίστηκε τα πλοία που θα συμμετείχαν τιμητικά στην τελετή καταδύσεως του Τιμίου Σταυρού από το 1947 κι ύστερα να είναι ναρκαλιευτικά. Ωστόσο τη χρονιά που τα ναρκαλιευτικά βρέθηκαν για πρώτη φορά να αποδίδουν τιμές στο λιμάνι του Πειραιά, σημειώθηκε ημέρες αργότερα το τραγικό δυστύχημα του επιβατικού πλοίου «Χειμάρρα» στο Νότιο Ευβοϊκό, που τότε αποδόθηκε σε νάρκη. Η παράδοση των ναρκαλιευτικών πλοίων για χρόνια διατηρήθηκε στον Πειραιά.
Τα Θεοφάνεια του Πειραιά ως πολιτικό βαρόμετρο
Τα Θεοφάνεια στον Πειραιά αποτελούσαν από παλιά μια ένδειξη για τον πολιτικό κόσμο της χώρας, συμπάθειας ή αντιπάθειας, ανάλογα με τις αντιδράσεις του κόσμου και την υποδοχή που το πλήθος ετοίμαζε σε όσους κατέρχονταν στο μεγάλο λιμάνι. Για τους εν ενεργεία υπουργούς ο εορτασμός των Θεοφανείων στον Πειραιά αποτελούσε μια δοκιμασία νεύρων και αντοχής καθώς γνώριζαν ότι θα αποδοκιμαστούν έντονα αφού συνήθως δεν είχαν υλοποιήσει αυτά που είχαν προεκλογικά υποσχεθεί. Υπάρχει άλλωστε και σχετική δήλωση για αυτό από τον Γεώργιο Παπανδρέου που ήταν αρχηγός της Ένωσης Κέντρου. Στον εορτασμό των Θεοφανείων του 1966 μια ηλικιωμένη κυρία τον πλησίασε κρατώντας στα χέρια της ένα μπουκαλάκι με αγιασμό. Η κυρία γύρισε στον Παπανδρέου και του είπε «Κύριε πρόεδρε με αυτό φεύγουν οι Καλικάντζαροι» δείχνοντας τον αγιασμό. Τότε ο Παπανδρέου γύρισε και της απάντησε «και οι υπουργοί φεύγουν κυρία μου, και οι υπουργοί» εννοώντας τη δοκιμασία του Αγιασμού στον Πειραιά για τους εν ενεργεία υπουργούς. Υπήρχε και σχετική οδηγία που δινόταν στους πολιτικούς που ανέμεναν να αποδοκιμαστούν που συνιστούσε να μεταβούν για τον εορτασμό σε άλλη περιφέρεια και να μην κατέλθουν στον Πειραιά.
Το ατύχημα του Γεωργίου Παπανδρέου το 1966
Το 1966 ο αρχηγός της Ένωσης Κέντρου, ο Γεώργιος Παπανδρέου αναγκάστηκε να φυγαδευτεί στην κυριολεξία με ιδιωτικό αυτοκίνητο από τον Πειραιά καθώς οι ενθουσιώδεις επευφημίες ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο με αποτέλεσμα ο Παπανδρέου να τραυματιστεί στο χέρι του. Την επομένη ημέρα οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης στα πρωτοσέλιδά τους έγραφαν ότι κατόπιν οργανωμένης προσπάθειας ο αγιασμός από μια θρησκευτική εορτή μεταβλήθηκε σε μια κομματική πολιτική εκδήλωση. Ο Βασιλιάς δεν είχε παραστεί αλλά είχε μεταβεί για τον αγιασμό των υδάτων στο Ναυτικό Όμιλο στο Τουρκολίμανο και δεν θα μπορούσε να κατηγορηθεί για αυτό αφού ήταν γνωστό ότι ήταν μέλος του.
Για πολλά χρόνια η τελετή κατάδυσης του τιμίου Σταυρού στο λιμάνι του Πειραιά, αποτελούσε και αποτελεί τηλεοπτικό θέμα και θέαμα, που δεν έρχεται να καλύψει μόνο το θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά συνάμα να τροφοδοτήσει με εικόνες, ειδήσεις και παραλειπόμενα τα δελτία και τις ζωντανές (απευθείας) τηλεοπτικές μεταδόσεις τους. Φυσικά αγιασμοί υδάτων γίνονταν στον Πειραιά από όλες της εκκλησίες της πόλης των οποίων οι πομπές κατέβαιναν στο πλησιέστερο σημείο ακτής.
Διαβάστε επίσης:
Τα Θεοφάνεια στον Πειραιά τα παλιότερα χρόνια
Τα πρώτα ελεύθερα Θεοφάνεια στον Πειραιά μετά την αποχώρηση των Γερμανών.
