του Στέφανου Μίλεση
Είναι γεγονός αναμφισβήτητο πως η ιστορική μνήμη είναι επιλεκτική. Λήθη σκεπάζει σημαντικά ιστορικά γεγονότα, ενώ εσκεμμένα φωτίζει άλλα, έστω και αν είναι ασήμαντα. Πρώτη αιτία είναι φυσικά πως οι “νικητές” γράφουν την ιστορία. Δεύτερη αιτία είναι πως όσοι έζησαν τραγικά γεγονότα ενός τραυματικού παρελθόντος αποφεύγουν να αναφέρονται σε αυτά. Είτε επειδή τους πληγώνει βάναυσα η θύμηση των βασάνων τους, είτε επειδή πιστεύουν πως εκείνα που έζησαν οι ίδιοι είναι γνωστά σε όλους. Τα θεωρούν δεδομένα, δεν μιλούν για αυτά. Τρίτος λόγος είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η συλλογική μνήμη. Σημαντικά γεγονότα συχνά απαξιώνονται καθώς φαίνεται πως δεν μπορούν να αποτελέσουν πόλο έλξης δημοσίου ενδιαφέροντος. Με λίγα λόγια δεν “πουλάνε” στις εφημερίδες (παλαιότερα) ή στις ιστοσελίδες (σήμερα).
Μια τέτοια περίπτωση λήθης πρόσφατου ιστορικού παρελθόντος αποτελεί στον Πειραιά το δράμα που γράφτηκε για εκατοντάδες πολιτικούς κρατούμενους στα κελιά των Επανορθωτικών Φυλακών της οδού Κάστορος.
Οι φυλακές αυτές, αντίθετα από τις γειτονικές εγκαταστάσεις των Δικαστικών Φυλακών Βούρλων, πέρασαν στο περιθώριο και λησμονήθηκαν. Τα Βούρλα βλέπετε υπήρξαν τροφοδότης ιστοριών που εξήπταν το λαϊκό ενδιαφέρον, καθώς είχαν να κάνουν με την πορνεία, το περιθώριο, τους αγαπητικούς και γενικά την ιστορία που κουβαλούσαν καιρό πριν μετατραπούν σε φυλακές. Αντίθετα οι Επανορθωτικές φυλακές της οδού Κάστορος λησμονήθηκαν και καμία ιστορική καταγραφή δεν υπήρξε ή έστω ελάχιστες αναφορές.
Περπατώντας στην οδό Κάστορος χρειάστηκε να ρωτήσω πολλούς εργαζόμενους στα μηχανουργεία. Ωστόσο κανείς δε γνώριζε πού βρίσκονταν οι φυλακές, παρότι λειτουργούσαν και μεταπολεμικά και μάλιστα μέχρι τις αρχές της δεκαετίας ’60 που γενικά θεωρούμε “σύγχρονη εποχή”. Κάποιοι απλά είχαν ακούσει για αυτές. Περιγραφές που ήδη κυκλοφορούσαν όπως “δίπλα από τον σιδηροδρομικό σταθμό Πελοποννήσου” δεν προσδιόριζαν την ακριβή διεύθυνση.
Οι επανορθωτικές φυλακές λειτούργησαν επί της οδού Κάστορος 32, διεύθυνση την οποία αν επισκεφθεί κάποιος θα διαπιστώσει πως φυσικά ΔΕΝ είναι δίπλα από τον σταθμό Πελοποννήσου, αλλά πίσω από αυτόν και μάλιστα σε ικανή απόσταση. Στο σημείο όμως οι γραμμές του τραίνου κάμπτονται και πάνω στη στροφή βρίσκονταν οι αλλοτινές εγκαταστάσεις των φυλακών.
Η ανέγερση των εγκαταστάσεων των Φυλακών της οδού Κάστορος αποδόθηκε στο καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Ωστόσο είναι αναληθές καθώς οι φυλακές άρχισαν τη λειτουργία τους, ένα έτος νωρίτερα, δηλαδή το 1935. Ακόμα όμως και για το 1935 θεωρήθηκαν μικρές και ακατάλληλες ως έκταση και ως κτιριακή δομή. Κι αυτό διότι το κτίριο στην αρχική του μορφή προοριζόταν για ψυγεία, με αποτέλεσμα οι θάλαμοι να στερούνται φωτός και επαρκούς αερισμού.
Το κτίριο όπου στεγάζονταν ήταν διώροφο ωστόσο ήταν ακατάλληλο για κατάστημα κράτησης, δεν διέθετε τους κατάλληλους χώρους. Από κατασκευής στερούνταν προάλιου χώρου και ο προαυλισμός γινόταν στην περιμανδρωμένη ταράτσα. Ως προς την διάρκειά του ήταν 3 ώρες ημερησίως, ενώ την περίοδο που οι φυλακές ξεπερνούσαν τον αριθμό των προβλεπομένων εγκλείστων, όχι μια αλλά τρεις και τέσσερις φορές, ο προαυλισμός περιοριζόταν σε 1,5 ώρα την ημέρα ώστε να πραγματοποιείται κατά σειρά θαλάμων.
Το φαγητό δεν προετοιμαζόταν στα μαγειρεία όπως σε άλλες φυλακές αλλά εντός έκαστου θαλάμου – κελιού! Ένα καζάνι ανά θάλαμο!… Κι αυτό διότι δεν υπήρχαν εγκαταστάσεις μαγειρείων αλλά ούτε και τραπεζαρία υπήρχε. Κάποιος αναλάμβανε να μαγειρέψει για όλο τον θάλαμο-κελί. Τα πιάτα πλένονταν στα αποχωρητήρια που βρίσκονταν στην ίδια ελεεινή κατάσταση. Ο χώρος που γινόταν το επισκεπτήριο ήταν κατασκότεινος και δεν αεριζόταν ενώ οι πολιτικές κρατούμενες χωρίζονταν από τους επισκέπτες με διπλή σειρά αγκαθωτό σύρμα. Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός συχνά επισκεπτόταν τις φυλακές και έστελνε υπομνήματα περί της ακαταλληλότητάς τους αλλά κανείς δεν τα λάμβανε υπόψη.
Οι εγκαταστάσεις περιλάμβαναν 13 κελιά μεγάλου τύπου και 14 δωμάτια γενικής χρήσης.
Σε κάθε κελί είχαν τοποθετηθεί 10 κρεβάτια, συνεπώς σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό η χωρητικότητά τους έφτανε τα 130 άτομα. Τα δωμάτια γενικής χρήσης προορίζονταν για αναρρωτήριο, ιατρείο, αποθήκη ιματισμού, αποθήκη τροφίμων και άλλους χώρους. Στο τέλος όμως κάθε διαθέσιμος χώρος μετατράπηκε σε κελί, με αποτέλεσμα ο αριθμός κρατουμένων των φυλακών της οδού Κάστορος να ξεπερνά τους 400 κρατούμενους!…
Αρχικά οι φυλακές ήταν μεικτές με ανδρική και γυναικεία πτέρυγα, αλλά αργότερα χρησιμοποιήθηκαν κύρια ως γυναικείες (1949) και έτσι έμειναν να θεωρούνται στη συλλογική μνήμη.
Οι πρώτοι φυλακισμένοι που μεταφέρθηκαν στην “Κάστορος” το 1935 προέρχονταν από τις φυλακές Ωρωπού και ήταν 14 καταδικασμένοι με ποινές που κυμαίνονταν από έξι μήνες έως ένα έτος.
Το προσωπικό των φυλακών το 1935 αποτελείτο από τον διευθυντή (πρώτος διευθυντής ο Παυλής), δέκα δεσμοφύλακες, εκτός των ανδρών της εξωτερικής φρούρησης που προερχόταν από την Διοίκηση Χωροφυλακής Πειραιώς. Την ανωτέρα εποπτεία είχε ο Εισαγγελέας Πρωτοδικών Πειραιώς Σπηλιώτης.
Αποστολή των φυλακών Κάστορος ήταν αρχικά ο εγκλεισμός υποδίκων και καταδίκων της περιφέρειας Πειραιώς οι οποίοι μέχρι τότε μετάγονταν στην Αθήνα λόγω ελλείψεως χώρου στον Πειραιά. Να σημειωθεί πως επρόκειτο αρχικά για καταδικασμένους μικροπαραβάτες, ανάμεσα στους οποίους την εποχή εκείνη κατατάσσονταν και οι γυναίκες καταδικασμένες για εκτρώσεις!… Καθώς οι φυλακές της οδού Κάστορος βρίσκονταν εντός του ιστού της πόλης, οι κρατούμενοι έφεραν τις χαρακτηριστικές ριγέ φόρμες για να ξεχωρίζουν σε περίπτωση απόδρασης. Τις φόρμες αυτές έφεραν στη συνέχεια και οι πολιτικοί κρατούμενοι.
Από την επομένη όμως χρονιά που επιβλήθηκε το καθεστώς της 4ης Αυγούστου 1936, άρχισε ο εγκλεισμός πολιτικών κρατουμένων και η μετατροπή των φυλακών προκειμένου να αυξηθεί η χωρητικότητάς τους. Η μετατροπή αφορούσε τους βοηθητικούς χώρους που πολλοί από αυτούς μετατράπηκαν σε κελιά. Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου μέχρι την κατοχή της χώρας από τους Γερμανούς το 1941, είχε προβεί στις συλλήψεις 45.000 ατόμων λόγω πολιτικών φρονημάτων. Από αυτούς 2.200 κλείστηκαν σε φυλακές ενώ για τους υπόλοιπους εφαρμόστηκαν άλλα μέτρα (παρουσίαση στο τμήμα, εκτοπισμός κ.ο.κ.).
Στις φυλακές Κάστορος η 4η Αυγούστου είχε φυλακίσει 17 πολιτικούς κρατούμενους. Μετά την κατοχή ακολούθησε ο αιματηρός εμφύλιος. Από την Βάρκιζα και μετά έγιναν 70.000 συλλήψεις και οδηγήθηκαν στις φυλακές 19.000 άτομα. Από αυτούς οι 600 ήταν γυναίκες με μωρά ή έγκυες που οδηγούνταν στις Φυλακές Κάστορος στις οποίες τελικώς επικράτησε να οδηγούνται γυναίκες με τα παιδιά τους.
από τις φυλακές Κάστορος στον Πειραιά
(Αρχείο ΚΚΕ)
Οι πολιτικοί κρατούμενοι αύξησαν δραματικά τον αριθμό των εγκλείστων -που μέχρι τότε ήταν ποινικοί- ώστε η διαβίωσή τους να είναι βασανιστική δεδομένου της έλλειψης κοινόχρηστων χώρων και έκτασης προαυλισμού. Οι κρατούμενοι ήταν αναγκασμένοι να μένουν εντός των κελιών ενώ η ανυπαρξία προαυλίου είχε ως αποτέλεσμα οι κρατούμενοι να ανεβαίνουν στην ταράτσα όπου το μεν χειμώνα ήταν ακατάλληλη λόγω βροχής και κρύου ενώ το καλοκαίρι λόγω ζέστης.
Η Έκθεση που συντάχθηκε από την Εθνική Αλληλεγγύη Ελλάδος, στις 10 Σεπτεμβρίου 1945 που φέρει τον τίτλο “Γιατί πρέπει να δοθεί Γενική Πολιτική Αμνηστεία” καταγράφει μεταξύ άλλων και την κατάσταση στις Φυλακές Κάστορος με τα εξής:
“Παράθυρα και τζάμια δεν υπάρχουν. Πόρτες για τα αποχωρητήρια δεν υπάρχουν. Το κτίριο είναι μόνο για 150 άτομα. Συσσίτιο πάει ο Ε.Σ. (Ερυθρός Σταυρός) μια φορά την ημέρα. Η καθαριότητα γίνεται με έξοδα των κρατουμένων. Προαύλιο δεν υπάρχει. Οι κρατούμενοι μένουν μέρα-νύχτα στους θαλάμους”.
Στην ίδια έκθεση καταγράφεται πως το 1945 στις Φυλακές Κάστορος βρίσκονταν έγκλειστοι 210 κρατούμενοι από τους οποίους οι 198 ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Από αυτούς 4 αξιωματικοί, 18 υπαξιωματικοί και 50 οπλίτες προέρχονταν από τις τάξεις του Εθνικού Στρατού. Ανάμεσά τους δε υπήρχε μέχρι και ένας ανάπηρος του πολέμου 1940-41! Οι υπόλοιποι προέρχονταν από τις τάξεις του ΕΛΑΣ που κατά βαθμό διακρίνονταν σε: 44 αξιωματικούς, 27 υπαξιωματικούς, 72 μαχητές και 22 τραυματίες και ανάπηροι.
Από το σύνολο των προαναφερομένων κρατουμένων οι 42 είχαν αδέλφια ή γονείς που σκοτώθηκαν στον πόλεμο του 1940 – 41 ή στην κατοχή.
Ένα ακόμα στοιχείο που πρέπει να αναφερθεί είναι πως οι κατηγορούμενοι για πολιτικά φρονήματα ΠΑΝΤΑ προφυλακίζονταν και κρατούνταν ακόμα και όταν είχε παρέλθει εξάμηνη περίοδος προφυλάκισης που κατά το νόμο όφειλαν να αφεθούν ελεύθεροι. Χαρακτηριστικό είναι πως στις Φυλακές Κάστορος οι 105 κρατούμενοι από το σύνολο των 210 που προαναφέρθηκε είχαν συμπληρώσει την εξάμηνη περίοδο προφυλάκισης.
Μεταπολεμικά στους κρατούμενους εκτός από τα ποινικά και πολιτικά αδικήματα, προστέθηκαν και δοσίλογοι. Στις φυλακές Κάστορος κρατήθηκαν γυναίκες καταδικασμένες για δοσιλογισμό από τα αρμόδια Δοσιλοδικεία. Δεν μπορώ να φανταστώ πώς οι διοικούντες μπορούσαν να φανταστούν την ειρηνική συνύπαρξη έγκλειστων λόγω πολιτικών φρονημάτων με γυναίκες κατηγορούμενες για δοσιλογισμό! Σταδιακά οι φυλακές μετατράπηκαν σε γυναικείες και οδηγούνταν σε αυτές πολιτικές κρατούμενες.
Χαρακτηριστική είναι η θύμηση από τις Φυλακές Κάστορος που είχε να κάνει με τα τραίνα. Καθώς η σιδηροδρομική γραμμή Πελοποννήσου διερχόταν δίπλα από τον μαντρότοιχο της φυλακής, οι μηχανοδηγοί λέγεται πως απέδιδαν χαιρετισμό δια συριγμού της ατμομηχανής προς τις πολιτικές κρατούμενες για να τις δώσουν θάρρος να αντέξουν.
Σχετικά με τις ακατάλληλες και ανθυγιεινές συνθήκες κράτησης και αντιμετώπισης προς τις πολιτικές κρατούμενες, υπήρχαν διαρκείς αντιδράσεις που όμως σπανίως καταγράφονταν από τις εφημερίδες της εποχής. Συνήθως οι έγκλειστες αρνούνταν να βγουν από τα κελιά τους ή να φάνε το μεσημέρι προς ένδειξη διαμαρτυρίας. Κάθε φορά όμως που διαμαρτύρονταν με οποιοδήποτε τρόπο, δινόταν εντολή από το εισαγγελέα για αιφνιδιαστική μεταφορά νέων κρατουμένων που θα προστίθονταν στις ήδη υπάρχουσες ή πραγματοποιείτο γενική μεταγωγή κρατουμένων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι του 1953 έτος που διατάχθηκε η μεταφορά 135 πολιτικών κρατουμένων από τις φυλακές Αβέρωφ στις φυλακές οδού Κάστορος Πειραιώς καθώς η διοίκηση έκρινε πως οι κρατούμενες της Κάστορος αντιδρούσαν κι έτσι αποφασίστηκε να τιμωρηθούν με είσοδο νέων 135 κρατουμένων. Οι περισσότερες κρατούμενες από τις 135 που μετήχθησαν ήταν βαριά άρρωστες, όπως φυματικές ή με έλκη στομάχου ή μανάδες με βρέφη. Ήταν όλες στοιβαγμένες σε ανεπαρκείς χώρους, άρρωστες, υγιείς, βρέφη όλοι μαζί.
Η φυλακές της οδού Κάστορος αποτελούν ένα από τα πολλά μελανά σημεία της ιστορίας της πόλης.
Διαβάσε σχετικώς:
Βούρλα Πειραιά- ιερόδουλες και “κατάσκοποι”
Μαντάμ Ντουντού: Η δράκαινα των Βούρλων και η θρυλική Λουμπίνα
Το φροντιστήριο – διαφθορείο της οδού Κανθάρου στον Πειραιά (1935)
