του Στέφανου Μίλεση
Το πολωνικό υπερωκεάνιο S/S Polonia, πραγματοποιούσε ταξίδια του από την Κωστάντζα της Ρουμανίας προς Χάιφα με ενδιάμεσο σταθμό τον Πειραιά από το φθινόπωρο του 1933. Το Polonia άνηκε στην κρατική πολωνική εταιρεία Gdynia-America Line περισσότερο γνωστή ως GAL. Θέλοντας η εταιρεία να εξυπηρετήσει τις μεγάλες μεταναστευτικές ροές των Εβραίων της Κεντρικής Ευρώπης προς την Παλαιστίνη αποφάσισε να το θέσει σε τακτικά δρομολόγια στη συγκεκριμένη γραμμή.
Η διαδρομή από τον Πειραιά μέχρι τη Χάιφα διαρκούσε 48 ώρες, καθιστώντας το S/S Polonia το μεγαλύτερο και πιο γρήγορο πλοίο της συγκεκριμένης γραμμής εκείνη την εποχή. Το Μάρτιο του 1934, το S/S Polonia βρέθηκε στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας όταν επιβιβάστηκε σε αυτό από τον Πειραιά ο διάσημος Αμερικανός καταζητούμενος επιχειρηματίας Σάμιουελ Ίνσαλ (Samuel Insull), επιχειρώντας να διαφύγει από την Ρουμανία όπου είχε καταφύγει.
Ο Σάμιουελ Ίνσαλ (Samuel Insull) υπήρξε ένας από τους ισχυρότερους Αμερικανούς μεγιστάνες και πρωτοπόρους της ηλεκτρικής ενέργειας στις αρχές του 20ού αιώνα. Η πορεία του αποτελεί μία από τις πιο δραματικές ιστορίες ανόδου και πτώσης στην αμερικανική οικονομική ιστορία. Ο Ίνσαλ ήταν γεννημένος στη Βρετανία, μετανάστευσε όμως στις ΗΠΑ το 1881 και έγινε ο προσωπικός γραμματέας και οικονομικός διευθυντής του Τόμας Έντισον. Βοήθησε καταλυτικά στην ίδρυση της γνωστής εταιρείας General Electric. Μετακόμισε στο Σικάγο, ίδρυσε την Commonwealth Edison και κατάφερε να ενώσει το ηλεκτρικό δίκτυο των ΗΠΑ. Ήταν αυτός που μετέτρεψε το ρεύμα από ακριβό αγαθό πολυτελείας σε φθηνή υπηρεσία για κάθε σπίτι. Στο απόγειό του, έλεγχε μια περιουσία δισεκατομμυρίων με εκατοντάδες εταιρείες (ρεύμα, αέριο, συγκοινωνίες) σε 32 αμερικανικές πολιτείες. Ήταν επίσης ο χρηματοδότης της περίφημης Όπερας του Σικάγο
Όμως η κρίση του 1929 (Μεγάλη Ύφεση) προκάλεσε οικονομική καταστροφή των επιχειρήσεών του οι οποίες αλληλεπιδρούσαν μεταξύ τους με αποτέλεσμα η βύθιση της μιας να παρασέρνει και μια άλλη. Εκατοντάδες χιλιάδες Αμερικανοί έχασαν τις καταθέσεις τους στο Χρηματιστήριο έχοντας αγοράσει μετοχές των δικών του εταιρειών. Ο Ίνσαλ διώχθηκε από τις αμερικανικές αρχές για απάτη και για να αποφύγει τη σύλληψη κατέφυγε τον Οκτώβριο του 1932 στην Ελλάδα (μέσω Ιταλίας και Αλβανίας) καθώς δεν υπήρχε συμφωνία με τις ΗΠΑ για έκδοση καταζητούμενων προσώπων.
Η διαμονή του Σάμιουελ Ίνσαλ στην Αθήνα αποτέλεσε το κύριο θέμα των εφημερίδων της εποχής. Ο έκπτωτος Αμερικανός μεγιστάνας μετατράπηκε γρήγορα σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και πολυσυζητημένες φιγούρες της ελληνικής πρωτεύουσας. Αρχικά εγκαταστάθηκε στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία στο Σύνταγμα, περνώντας τις ώρες του στα σαλόνια του παρέα με τους πλέον επώνυμους Έλληνες δικηγόρους της εποχής που είχαν αναλάβει την υπεράσπισή του. Οι καθημερινές του συνήθειες έδειχναν ξεκάθαρα πως διέθετε πολλά χρήματα για να ζήσει πλουσιοπάροχα, παρά τον όλεθρο που είχε προκαλέσει σε χιλιάδες αμερικανικές οικογένειες που του είχαν εμπιστευτεί τις οικονομίες τους.
Αργότερα μετακόμισε σε ένα πολυτελές διαμέρισμα στην Αθήνα, όπου ζούσε μαζί με τη σύζυγό του, Γκλάντις. Η αμερικανική κυβέρνηση πίεζε ασφυκτικά και η υπόθεση “Ίνσαλ” εξελίχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα διπλωματικά και δικαστικά θρίλερ του Μεσοπολέμου. Οι Έλληνες τον συμπαθούσαν καθώς στο πρόσωπό του έβλεπαν κάποιον που τολμούσε να τα βάλει με την πανίσχυρη κυβέρνηση των ΗΠΑ οι οποίες είχαν υποβάλλει αίτημα έκδοσή τους προς την ελληνική κυβέρνηση.
Τον Δεκέμβριο του 1932 το Συμβούλιο Εφετών της Αθήνας εξέτασε το αμερικανικό αίτημα έκδοσης. Οι Έλληνες δικαστές απέρριψαν το αίτημα των ΗΠΑ, κρίνοντας ότι οι κατηγορίες για απάτη και υπεξαίρεση δεν αποτελούσαν ποινικά αδικήματα με βάση το ελληνικό δίκαιο της εποχής. Τον Οκτώβριο του 1933 οι ΗΠΑ έστειλαν νέο φάκελο με συμπληρωματικές κατηγορίες. Το ελληνικό δικαστήριο αρνήθηκε ξανά την έκδοση, προκαλώντας την οργή του Αμερικανού προέδρου Φραγκλίνου Ρούσβελτ, ο οποίος έφτασε στο σημείο να ακυρώσει τη συνθήκη έκδοσης με την Ελλάδα ως ένδειξη διαμαρτυρίας.
Η παραμονή του Ίνσαλ άρχισε να προκαλεί σοβαρό διπλωματικό κόστος στην κυβέρνηση του Παναγή Τσαλδάρη. Του δίνει επίσημο τελεσίγραφο. pρέπει να εγκαταλείψει την ελληνική επικράτεια το αργότερο μέχρι τις 15-16 Μαρτίου 1934.
Η αστυνομία περικύκλωσε το σπίτι του και παρακολουθούσε τις κινήσεις του. Επιπρόσθετα η ελληνική κυβέρνηση του ανακοίνωσε ότι η άδεια παραμονής του (βίζα) δεν θα ανανεωνόταν. Ο Ίνσαλ και οι δικηγόροι του αναζητούσαν διέξοδο. Κατάφεραν να του εξασφαλίσουν μια ταξιδιωτική βίζα (transit) για τη Ρουμανία με τελικό στόχο να φτάσει στην Πολωνία. Αγόρασαν επίσημα εισιτήριο για το πολωνικό υπερωκεάνιο S/S Polonia, το οποίο είχε προγραμματισμένο δρομολόγιο να αποπλεύσει από τον Πειραιά στις 16 Μαρτίου 1934 με προορισμό την Κωνστάντζα της Ρουμανίας.
Ο Αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα, Λίνκολν Μακ Βέι, παρακολουθούσε τα πάντα μέσω πρακτόρων. Μόλις πληροφορήθηκε για το εισιτήριο στο S/S Polonia, απέστειλε επείγον σήμα στην Ουάσιγκτον. Οι ΗΠΑ κινήθηκαν αμέσως διπλωματικά στη Ρουμανία. Την ανάγκασαν να προβεί σε δήλωση πως αν ο Ίνσαλ πατούσε το πόδι του εκεί, θα συλλαμβανόταν αμέσως στο λιμάνι. Ο Ίνσαλ κατάλαβε ότι το πολωνικό πλοίο είχε γίνει πλέονν παγίδα και ακυρώνει την επιβίβασή του την τελευταία στιγμή. Όμως δεν είχε επιλογές. Το S/S Polonia ήταν το μοναδικό υπερωκεάνιο που συνέδεε τον Πειραιά απευθείας με την Κωνστάντζα. Ήταν η μοναδική του επιλογή για να διαφύγει στην Κεντρική Ευρώπη.
Αντιλαμβανόμενος ότι ο χρόνος του στην Ελλάδα τελειώνει και πως οι Αμερικανοί τον είχαν κυκλώσει, ο Ίνσαλ συνέλαβε ένα ακραίο σχέδιο. Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα του περιοδικού TIME, ο 74χρονος Ίνσαλ έβαψε τα μαλλιά του μαύρα και ντύθηκε γυναίκα (καθαρίστρια) για να περάσει απαρατήρητος.
Στις 14 Μαρτίου (δύο μέρες πριν από αναχώρηση του Polonia από τον Πειραιά), ο Ίνσαλ διέφυγε της αστυνομικής παρακολούθησης —μεταμφιεσμένος σε γυναίκα/καθαρίστρια—, έφτασε κρυφά στον Πειραιά όπου επιβιβάστηκε σε ένα παλαιό και σκουριασμένο φορτηγό ατμόπλοιο το SS Μαιώτης! Είχε προηγουμένως φροντίσει να καταβάλει το τεράστιο ποσό των 10 χιλιάδων δολαρίων στον πλοιοκτήτη Συνοδινό προκειμένου να το μισθώσει! Το πλοίο απέπλευσε εσπευσμένα χωρίς νόμιμα έγγραφα. Όταν η ελληνική αστυνομία αντιλήφθηκε την απόδραση, επικράτησε αρχικά πανικός. Μέσω ασυρμάτου το ΜΑΙΩΤΙΣ αναγκάσθηκε να επιστρέψει προσωρινά στον Πειραιά στις 17 Μαρτίου. Η κυβέρνηση όμως δεν του επέτρεψε να αποβιβαστεί. Το ΜΑΙΩΤΙΣ ξαναβγήκε στη θάλασσα και μετατράπηκε σε πλωτό καταφύγιο. Το πλοίο ταξίδευε άσκοπα στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Έφτασε μέχρι την Αίγυπτο, ψάχνοντας απεγνωσμένα ένα λιμάνι να δεχτεί τον Ίνσαλ. Σε όποιο λιμάνι όμως κι αν έπιανε οι αμερικανικές αρχές φρόντιζαν να ασκήσουν διπλωματικές πιέσεις στη χώρα για να μη το δεχθεί.
Το ΜΑΙΩΤΙΣ εισήλθε τελικά στα τουρκικά χωρικά ύδατα όπου αγκυροβόλησε στη Θάλασσα του Μαρμαρά, κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Η Τουρκία δεν έδειξε τον παραμικρό δισταγμό όπως είχε κάνει η Ελλάδα. Οι τουρκικές αρχές ακινητοποίησαν το πλοίο, συνέλαβαν τον Ίνσαλ τον οποίο παρέδωσαν αμέσως σε αμερικανικό σκάφος. Ο Ίνσαλ οδηγήθηκε σιδηροδέσμιος στις ΗΠΑ. Αντιμετώπισε τρεις διαφορετικές ομοσπονδιακές δίκες με βαριές κατηγορίες για ταχυδρομική απάτη, υπεξαίρεση και παραβίαση του νόμου περί πτωχεύσεων. Προς έκπληξη της κοινής γνώμης, οι ένορκοι τον αθώωσαν πανηγυρικά και από τις τρεις κατηγορίες. Η δικαιοσύνη έκρινε ότι η κατάρρευση της αυτοκρατορίας του ήταν αποτέλεσμα κακών οικονομικών χειρισμών και της κρίσης, όχι εσκεμμένης απάτης.
Αν και νομικά ελεύθερος, ο Ίνσαλ ήταν ένας κοινωνικά και οικονομικά «νεκρός» άνθρωπος. Ο αμερικανικός λαός δεν τον συγχώρεσε ποτέ. Εκατοντάδες χιλιάδες μικροεπενδυτές που είχαν χάσει τις οικονομίες τους τον έβλεπαν ως τον κύριο υπαίτιο της δυστυχίας τους. Μην αντέχοντας την εχθρότητα και την περιφρόνηση στις ΗΠΑ, αποφάσισε να εγκαταλείψει οριστικά τη χώρα και να επιστρέψει στην Ευρώπη. Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, ζώντας μια ήσυχη και μοναχική ζωή.
Στις 16 Ιουλίου 1938, ο Σάμιουελ Ίνσαλ υπέστη θανάσιμη καρδιακή προσβολή μέσα στον σταθμό Place de la Concorde του μετρό του Παρισιού. Όταν έφτασε η αστυνομία, ο άνθρωπος που κάποτε έλεγχε τις συγκοινωνίες και το ρεύμα 32 αμερικανικών πολιτειών δεν είχε πάνω του κανένα έγγραφο ταυτοποίησης. Στις τσέπες του βρέθηκαν μόνο 20 γαλλικά φράγκα (λιγότερο από ένα δολάριο της εποχής). Αναγνωρίστηκε ώρες αργότερα από τη σύζυγό του στο νεκροτομείο. Τάφηκε στην ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Μεγάλη Βρετανία, αφήνοντας πίσω του το όνομά του ως το απόλυτο σύμβολο της ανόδου και της πτώσης του καπιταλισμού του Μεσοπολέμου.
Ενδεικτικές πηγές:
Britannica, T. Editors of Encyclopedia, 2024. Samuel Insull. Encyclopedia Britannica. Διαθέσιμο σε: britannica.com [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
Chicagology, n.d. Samuel Insull: The World’s Greatest Failure. Chicagology Historical Society. Διαθέσιμο σε: chicagology.com [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
Illinois Railroad and Railway Historical Society, 2021. Samuel Insull (1859-1938). Chicago “L”.org. Διαθέσιμο σε: chicago-l.org [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
Loyola University Chicago, n.d. Samuel Insull Papers, 1785-1971 (bulk 1900-1938): Finding Aid. University Archives and Special Collections. Διαθέσιμο σε: luc.edu [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
TIME Magazine, 1932. Business: Flight to Athens. TIME Magazine, [online] 17 Οκτωβρίου. Διαθέσιμο σε: time.com [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
United States Department of State, 1933. Unsuccessful attempts to obtain extradition of Samuel Insull from Greece; denunciation by the United States of extradition treaty of May6, 1931. Στο: Foreign Relations of the United States, 1933, The British Commonwealth, Europe, Near East and Africa, Volume II, Docs 388–411. Washington: Office of the Historian. Διαθέσιμο σε: state.gov [Πρόσβαση 2 Ιουλίου 2026].
Ελληνικός Ημερήσιο Τύπος
