του Στέφανου Μίλεση
Ένα τοπωνύμιο του Πειραιά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ως προς τον τρόπο γραφής του, είναι αυτό της Φρεαττύος. Το συναντούμε σήμερα και ως Φρεαττύδος, Φρεαττύδας, Φρεαττύς, Φρεαττούς, Φρεατίδος, Φρεατύδας, Φρεατίδας και με άπειρες ακόμα εκδοχές. Ο λαός αποκαλούσε την περιοχή απλά Τσιρλονέρι, διότι όπως γράφει ο Ραγκαβής (περί των Λιμένων του Πειραιώς) υπήρχε από αρχαιοτάτων χρόνων ένα φρέαρ που ανάβλυζε ιαματικό ύδωρ, το λεγόμενο Τσιρλονέρι, το οποίο τελικά ονομάτισε όλη την περιοχή.
Ως προς το ορθό τρόπο αναγραφής του συγκεκριμένου τοπωνυμίου, αξίζει να αναφερθεί πως διασώθηκε μόνο στην Δοτική. Δηλαδή γίνεται αναφορά στο όνομα αλλά στην Δοτική του πτώση. Καταγράφεται ως: “Το εν Φρεαττοί δικαστήριον”. Έτσι αφού στην δοτική γραφόταν “Φρεαττοί” η ονομαστική του, σύμφωνα με τον Ιάκωβο Δραγάτση, θα ήταν “Φρεαττώ”.
Η “φρεαττολογία” που δίχασε τους φιλολόγους
Αυτή η “Φρεαττολογία” όμως δεν αφορούσε μόνο στην ονομασία της περιοχής αλλά και στην προέλευσή της. Όπως ήδη αναφέραμε ο Ραγκαβής ήταν σίγουρος πως η ονομασία προερχόταν από την πηγή (Τσιρλονέρι). Όμως και εδώ υπάρχουν αντίθετες απόψεις. Στην περιοχή κατά την αρχαιότητα υπήρχαν λαξευμένες κοιλότητες στους βράχους, σα μπανιέρες, τα αποκαλούμενα “φρεάτια”.
Χρησίμευαν για την επεξεργασία των κοχυλιών της Πορφύρας με τα οποία γέμιζαν τα φρεάτια. Η επεξεργασία της Πορφύρας αποτελούσε μια από τις αρχαίες δραστηριότητες των λιγοστών κατοίκων της περιοχής. Συνεπώς αυτές οι κοιλότητες, τα φρεάτια της Πορφύρας, ήταν που ονόμασαν έτσι την περιοχή.
Ο Φρέατος και η πηγή
Υπάρχει ακόμα μια εκδοχή σύμφωνα με την οποία υπήρχε κάποτε ένας εγχώριος ήρωας, ο Φρέατος, ο οποίος ήταν εγκαταστημένος δίπλα από την ιαματική πηγή. Ως προς αυτόν υπάρχει η διχογνωμία αν το όνομά του προήλθε από την πηγή ή αν συνέβη το αντίθετο, δηλαδή το δικό του όνομα “βάπτισε” την υπάρχουσα πηγή. Καταλαβαίνουμε λοιπόν πως ο όρος “Φρεαττολογία” ισοδυναμούσε με πραγματική τρέλα, εκδοχών, απόψεων και διαφωνιών.
Τσιρλονέρι κατά το Κρυονέρι
Ως προς την πηγή Τσιρλονέρι, αυτή ανάβλυζε υφάλμυρο νερό με έντονη καθαρτική δύναμη. Μάλιστα μέχρι και στην μεταπολεμική εποχή ο κόσμος της περιοχής έκανε χρήση του ως ισχυρού καθαρτικού, εξ ου και η ονομασία του “Τσιρλονέρι” κατά το “Κρυονέρι”. Η ονομασία “Τσιρλονέρι” δεν βρισκόταν μόνο στον Πειραιά αλλά τη συναντούμε ως τοπωνύμιο και σε πολλές ακόμα θέσεις στην Ελλάδα όπως στα Κύθηρα, στην Ερατεινή Δωρίδος κ.α. Όπου υπάρχει γενικά πηγή με νερό “πικρό καθαρτικό” λέγεται πως είναι τύπου “τσιρλονέρι”.
Πρώτος ο Πειραιώτης λογοτέχνης Παύλος Νιρβάνας είχε γράψει για το “Τσιρλονέρι”. Είναι όνομα εκφραστικότατο, είπε, θα του άξιζε να εισέλθει επίσημα στο χώρο της φαρμακολογίας. Ο Νιρβάνας χαριτολογώντας για τις ιδιότητες αυτού του νερού, υποστήριξε πως ίσως να στάθηκε η αιτία που η Φρεαττύδα γέννησε τόσους πολλούς ποιητές. Τα εννέα δέκατα του “Παρνασσού” της εποχής του, διατηρούσαν καταγωγή με την περιοχή. Για τον ίδιο οι Αθηναίοι είχαν γράψει πως “ήταν γιατροφιλόσοφος από το Τσιρλονέρι” καθώς το σπίτι του ήταν κοντά στην Φρεαττύδα. Ωστόσο οι Φρεαττυδιώτες γνώριζαν καλά πως ο “γιατροφιλόσοφος” Νιρβάνας (Πέτρος Αποστολίδης το πραγματικό του όνομα) ήταν γεννημένος στην Μαριανούπολη της Ρωσίας.
Το Τσιρλονέρι που θεραπεύει
Οι Φρεαττυδιώτες έπιναν για χρόνια από την πηγή Τσιρλονέρι. Ταξινόμησαν το νερό στην κατηγορία των “πικρών καθαρτικών”. Μετρήσεις έδειχναν πως περιείχε μεγάλη ποσότητα θειϊκού άλατος, μαγνήσιο και νάτριο. Το 1842 ένα περιοδικό με τίτλο “Ερανιστής”κατέγραψε πως ο κόσμος της περιοχής γέμιζε κανάτες με αυτό και το αποθήκευε γιατί φοβόντουσαν μήπως η πηγή στερέψει!…
Το 1855 σε επίσκεψη που πραγματοποίησε η αμερικανική σχολή “Franklin College” με σκοπό να συγγράψει άρθρο για την Ελλάδα. Κατέγραψε μεταξύ άλλων πως κάθε πρωί από την ανατολή ακόμα του ηλίου (Μήνες Μάιο και Ιούνιο), πλήθη ανδρών και γυναικών όχι μόνο από την πόλη του Πειραιά, αλλά και από την μακρινή τότε Αθήνα, έπιναν μετά μανίας το ιαματικό αυτό νερό. Ο κόσμος έμπαινε στη θάλασσα στο σημείο ακριβώς που το νερό της πηγής κατέληγε εκεί.
Το 1871, ο Βαυαρός στρατιωτικός Φαρμακοποιός του Βασιλιά Όθωνα, Ξαβέριος ΛΑΝΔΕΡΕΡ, σε μια διατριβή του για το νερό στο Τσιρλονέρι, κατέγραψε πως η πικρία αυτού του νερού προέρχεται από ένα ειδικό άλας. Όμοιό του βρίσκεται μόνο στο νερό κάποιων λιμνών της Αγγλίας όπως στο Epsom ή στο Seidlitz. Επίσης έγραψε πως νερό που εμπεριέχει τόσα πολλά ωφέλιμα συστατικά, ενεργεί ως καθαρτικό μέσο και είναι θεραπευτικό για νοσήματα σπλάχνων. Θεράπευε τον ίκτερο, ήταν κατά των εμφράξεων του σπληνός και του ήπατος και πολλά ακόμα.
Για το νερό της Φρεαττύδας έγραψαν και πρόσφατοι τουριστικοί οδηγοί όπως του Χ. Μακρίδου με τίτλο “Γενικός Ετήσιος Οδηγός της Ελλάδος” που αναφέρει πως: “Εν Φρεατύϊ του Πειραιώς υπάρχει ωσαύτως πιρκοπηγή τις (Τζιρλονέρι) καθαρτική, ης τα κυριώδη συστατικά είσι θειικόν νάτριον και μαγνήσιον”.
Μέχρι και ξένοι χάρτες κυκλοφόρησαν που τον όρμο τον κατέγραφαν ως “Tsirloneri Bay”.
Βεβαίως σήμερα η πολύτιμη αυτή αρχαία πηγή δεν υπάρχει, όχι γιατί στέρεψε αλλά γιατί μπαζώθηκε, όταν κάποιοι «αναμορφωτές» του Πειραιά, αποφάσισαν ότι είχε φτάσει ο καιρός να τον εκσυγχρονίσουν δια της τσιμεντοποιήσεως, θάβοντας όλο τον όρμο της Φρεαττύδας κάτω από τόνους μπετόν! Αυτό είναι όμως μια άλλη πικρή ιστορία, πιο πικρή και από το πικρό νερό του Τσιρλονερίου…
Διαβάστε σχετικώς:
Ιστορία του όρμου της Φρεαττύδας
Η λογοτεχνική και καλλιτεχνική σχολή της Φρεαττύδας
«Η ξανθούλα της Φρεαττύδας». Το ρομάντζο που κατέγραψε ένα κοινωνικό φαινόμενο
