του Στέφανου Μίλεση, συγγραφέα επιχειρηματικής ιστοριογραφίας (MSc Πανεπιστημίου Μπέρμιγχαμ), Προέδρου Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς
Ο Άγγλος μηχανικός Τζωρτζ Στήβενσον George Stephenson (1781–1848) χαρακτηρίστηκε ως ο «πατέρας των σιδηροδρόμων», αφού ήταν ο εφευρέτης της πρώτης ατμομηχανής. Στην Ελλάδα το όνομά του έγινε ευρέως γνωστό, με λανθασμένη όμως απόδοση, δηλαδή αντί για “Στήβενσον” αποδόθηκε “Στέφενσων”. Από το 1902 αποτέλεσε την επωνυμία ενός από τα σημαντικότερα σωματεία με έδρα τον Πειραιά (Νοταρά 108), αυτό των θερμαστών του εμπορικού ναυτικού.
Θερμαστές: Οι εργάτες της κόλασης
Μια από τις σκληρότερες και πλέον διαδεδομένες εργασίες στον Πειραιά του παρελθόντος ήταν και αυτή του θερμαστή. Τουλάχιστον 15.000 άνθρωποι στον Πειραιά ασκούσαν το επάγγελμα του θερμαστή σε πλοία και βιομηχανία. Δεν υπήρχε βιομηχανική μονάδα στον Πειραιά που δεν χρησιμοποιούσε την ευεργετική δύναμη του ατμού για την παραγωγή της. Μακαρονοποιείες, υφαντουργίες, κυλινδρόμυλοι, αλευροβιομηχανίες προσλάμβαναν θερμαστές, που μόνη εργασία είχαν να ταΐζουν ολομερής τις μηχανές με κάρβουνο. Οι θερμαστές γυμνοί από τη μέση και πάνω, ολόμαυροι εργάζονταν μέσα στην απόλυτη ζέστη, πραγματική κόλαση, φτυαρίζοντας για ώρες ασταμάτητα.
Τα ατυχήματα συνέθεταν την καθημερινότητά τους καθώς ο βρασμός του νερού, απαραίτητη προϋπόθεση για την παραγωγή ατμού, ήταν εύκολο να τους προξενήσει εγκαύματα. Μοναδικό τους εργαλείο το φτυάρι και προϋπόθεση η αντοχή και η γερή μέση. Δεν προλάβαιναν να βγουν στη σύνταξη καθώς ο κλάδος περιελάμβανε τους περισσότερους εργαζόμενους και τους λιγότερους ως προς τον αριθμό συνταξιούχους. Για να διακρίνονται οι θερμαστές των πλοίων από τους στεριανούς της βιομηχανίας, καλούνταν «ναυτοθερμαστές». Θερμαστές και ναυτοθερμαστές ξεκινούσαν ως «ανθρακείς» γίνονταν στη συνέχεια «θερμαστές» για να καταλήξουν «αρχιθερμαστές». Όταν απεργούσε ο κλάδος των θερμαστών σταματούσε κάθε ζωή στον Πειραιά, καθώς ακόμα και ο ηλεκτρισμός που φώτιζε και κινούσε την πόλη παραγόταν με τη χειρονακτική εργασία των θερμαστών. Δικαίως οι θερμαστές χαρακτηρίστηκαν ως οι εργάτες της κόλασης!
Ο αγώνας του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ
Ο Σύνδεσμος με έτος ίδρυσης το 1902 έτος εκπροσωπούσε τους ναυτοθερμαστές, τους ανθρώπους δηλαδή εκείνους που ασχολούνταν με την τροφοδοσία των ατμοκίνητων μηχανών των εμπορικών πλοίων με κάρβουνο. Μόνιμο αίτημα ήταν η ενδιαίτηση των θερμαστών στα πλοία και οι απάνθρωπες συνθήκες που επικρατούσαν.
Με τον όρο ενδιαίτηση πληρώματος (crew accommodation) εννοείται το σύνολο των χώρων που διατίθενται στο πλήρωμα για την καθημερινότητά του όταν δεν βρίσκεται στην εργασία. Ανύπαρκτοι θάλαμοι ανάπαυσης με τους θερμαστές να κοιμούνται ομαδικώς σε αιώρες μέσα σε χώρους που προορίζονταν για επισκευή εξαρτημάτων ή αποθήκευσης. Δεν υπήρχαν τραπεζαρίες, μαγειρεία, λουτρά, νιπτήρες, τουαλέτες. Φυσικά δεν γινόταν λόγος για αίθουσες αναψυχής, βιβλιοθήκες ή νοσοκομειακούς χώρους. Οι θερμαστές όταν σταματούσαν να φτυαρίζουν κάρβουνο σε συνθήκες κόλασης. Αναπαύονταν σε ακατάλληλους χώρους που στερούνταν αερισμού και στοιχειωδών συνθηκών. Σε όποιον διαμαρτυρόταν, ο πλοίαρχος του απαντούσε “αν νομίζεις πως αδικείσαι δεν σε κρατάω με το ζόρι, να πάρει το φυλλάδιό σου και να πας στο καλό… υπάρχουν άλλοι που περιμένουν να εργαστούν…”.
Κάτω από τέτοιες πρακτικές η θαλάσσια υπηρεσία μεταβαλλόταν σε κολασμένο χρόνο για τα κατώτερα πληρώματα. Άνθρωποι στοιβαγμένοι σε χώρο που δεν είχε παράθυρα, μήτε αερισμό ή θέρμανση. Στις τροπικές ζώνες έλιωναν από την ζέστη και στις βόρειες θάλασσες αρρώσταιναν από το κρύο. Κάτω από τέτοιες αντίξοες συνθήκες εργασίας και διαμονής πάθαιναν στο τέλος πνευμονική φυματίωση και οδηγούνταν οι ίδιοι και οι οικογένειές τους στη φτώχεια και στην επαιτεία.
ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ και κίνημα του 1909
Είναι δύσκολο σήμερα να φανταστεί κάποιος πώς θα μπορούσε ένα στρατιωτικό κίνημα, αυτό του Γουδιού, που εκδηλώθηκε τη νύχτα της 14ης προς 15η Αυγούστου 1909 να αποτελέσει σταθμό στην ιστορική πορεία ενός συνδικαλιστικού φορέα.
Κι όμως το κίνημα στο Γουδί αποτέλεσε κομβικό σημείο για τη νεότερη ελληνική ιστορία, καθώς η παρέμβαση του Στρατού σηματοδότησε την αρχή μιας εποχής ριζικών μεταρρυθμίσεων στον πολιτικό βίο της χώρας, που κρίθηκαν αναγκαίες για την έξοδο από την κρίση.
Η πτώχευση του 1893 και η επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου το 1898 είχαν εξαντλήσει τον λαό. Η ήττα στον πόλεμο του 1897 και η αδυναμία επίλυσης του Κρητικού Ζητήματος προκάλεσαν έντονη δυσαρέσκεια. Τέλος το παλαιοκομματικό σύστημα θεωρούνταν διεφθαρμένο και ανίκανο να αναδιοργανώσει το κράτος και το στράτευμα.
Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος, μια μυστική οργάνωση κατώτερων αξιωματικών με αρχηγό τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ζορμπά, συγκέντρωσε τις δυνάμεις του στο στρατόπεδο στο Γουδί, απαιτώντας μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση, τη δικαιοσύνη και την παιδεία. Το κίνημα επικράτησε χωρίς αιματοχυσία, με σημαντικότερη εξέλιξη την πρόσκληση του Ελευθέριου Βενιζέλου από την Κρήτη, ως πολιτικού συμβούλου του Συνδέσμου. Η έλευσή του οδήγησε στην ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον ίδιο, εγκαινιάζοντας μια περίοδο εκσυγχρονισμού, αποτέλεσμα της οποίας ήταν η νικηφόρα πορεία της στους Βαλκανικούς πολέμους που ακολούθησαν.
Μέσα σε όλο αυτό κοινωνικό αναβρασμό “ο εν Πειραιεί Σύνδεσμος Θερμαστών ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ”, όπως ονομαζόταν αρχικά, όχι μόνο συνδέθηκε άμεσα με τα γεγονότα του 1909, αλλά διαδραμάτισε και πρωταγωνιστικό ρόλο.
Στα επεισόδια του 1909, που η κοινωνία απαιτούσε πολιτική και κοινωνική αλλαγή, τα μέλη του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ βρήκαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν ενεργά στα μεγάλα συλλαλητήρια που διοργανώθηκαν για τη στήριξη των μεταρρυθμίσεων και κατά της «συναλλαγής» των παλαιών κομμάτων. Η Ένωση στήριξε τα αιτήματα του Στρατιωτικού Συνδέσμου για εξυγίανση της δημόσιας ζωής και βελτίωση των οικονομικών συνθηκών, καθώς οι ναυτεργάτες βίωναν έντονα τις συνέπειες της τότε οικονομικής κρίσης.
Με ψήφισμά του τον Σεπτέμβριο του 1909 ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ έκανε εξαρχής γνωστή τη θέση του, δηλαδή πως συμμερίζεται το πατριωτικό κίνημα των Αξιωματικών, κάλεσε σε εργατική σύσκεψη όλα τα σωματεία του Πειραιά για τη σύνταξη υπομνήματος προς την κυβέρνηση για την προστασία του δίκαιου των εργατών και την ευημερία του.
Οι εφημερίδες αντέδρασαν και προσπάθησαν να πείσουν μέσω της αρθρογραφίας τους, πως Σύνδεσμοι και Συντεχνίες δεν ήταν σε θέση να ρυθμίζουν την πολιτική ζωή της χώρας “Αιωνίως αυτοί οι Σύνδεσμοι και αι Συντεχνίαι!…” (Εφημερίδα ΕΡΜΟΥΠΟΛΙΣ, φ. 17 Οκτωβρίου 1909).
Η αντίδραση προήλθε και από το γεγονός πως τα μέλη του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ αποκλείοντας τις συγκοινωνίες με τον Πειραιά, απέκλειαν και την προμήθεια της πόλης με εφημερίδες.
Η ιατρική έκθεση για τη ζωή των θερμαστών στα πλοία που στάθηκε αιτία επεισοδίων
Κορυφαία στιγμή υπήρξε η ιστορική απεργία των ναυτοθερμαστών του Πειραιά τον Απρίλιο του 1910, η οποία υποστηρίχθηκε από κοινό συλλαλητήριο εργατικών σωματείων στην Αθήνα (Στύλοι Ολυμπίου Διός). Τα πνεύματα βρίσκονταν σε αναβρασμό ήδη από τις 20 Μαρτίου όταν ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ ανέθεσε σε δύο ιατρούς, Λ. Πρωτόπαππα και Σ. Πρεβεδούρο, να εξετάσουν και να συντάξουν έκθεση για τους χώρους ενδιαίτησης του ατμόπλοιου ΝΕΙΛΟΣ της Κυκλαδικής Εταιρείας. Είχε προηγηθεί αναφορά των θερμαστών του ατμόπλοιου η οποία αμφισβητήθηκε από την πλοιοκτήτρια εταιρεία. Τότε η διοίκηση του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ ανέθεσε σε ιατρούς να συντάξουν σχετική αναφορά, τα ευρήματα της οποίας επιβεβαίωσαν τις μαρτυρίες των θερμαστών, κάνοντας γνωστό στον κόσμο τις άθλιες συνθήκες ενδιαίτησης που επικρατούσαν.
“Μόνο κατ’ ευφημισμόν δύναται να ονομασθή κοιτών το απαίσιον εκείνο ενδιαίτημα το οποίον εκτός των άλλων αυτού προορισμών χρησιμεύει και ως κατοικία ύπνου και διαμονή των θερμαστών και καταφεύγουσιν εις το μέρος αυτό, όπως εύρωσιν ολίγων ωρών ησυχίαν και ανάπαυσηιν και αναλάβωσι δυνάμεις και αναψυχήν ίνα επαναρχίσωσι μετ’ ολίγον πάλιν το βαρύ έργον των. Εάν το είδος αυτό της εργασίας των τους καταβάλλη τον οργανισμό, το μέρος εις το οποίον πηγαίνουν να αναπαυθώσι τους αποτελειώνει.
Ανήλιον, βρωμερόν, ακάθαρτον, στενόχωρος εις βαθμός απίστευτον, ουχί πλέον υγρόν καθ’ εαυτό λίμνη! Εκ των εισρεόντων πανταχόθεν υδάτων και εκ του υποστρώματος και εκ τους καταστρώματος αερίζεται μόνο από δύο μικρούς φεγγίτας διαμέτρου ουχί πλέον των 0,15 εκ. Και εκ των δύο θυρών των παρακειμένων αποπάτων!…” (Χρόνος, φ. 20 Μαρτίου 1910).
Η επιμονή των πλοιοκτητών να αρνούνται τις αναφορές διαμαρτυρίας των θερμαστών, με την αιτιολογία πως ήταν ακατάλληλοι να κρίνουν τους χώρους όπου διαβιούσαν, καταρρίφθηκε από επίσημη ιατρική πραγματογνωμοσύνη! Τα πνεύματα ήταν οξυμένα και δεν άργησε ο θυμός να μεταβληθεί σε επεισόδια. Οι θερμαστές κατέβηκαν σε απεργία και πραγματοποίησαν πορεία στην ακτή Μιαούλη.
Στην Βασιλική Αποβάθρα (μπροστά από το παλαιό Δημαρχείο) βρισκόταν αραγμένο το μικρό πλοίο ΝΙΚΗ που εκτελούσε δρομολόγια Πειραιά – Σαλαμίνα. Μέλη της πορείας συνάντησαν τον θερμαστή του Ν. Σουλελή να εργάζεται κανονικά επί τους σκάφους. Τον παρότρυναν να εγκαταλείψει το σκάφος και να τους ακολουθήσει. Τότε τα μέλη του πληρώματος του ΝΙΚΗ προσπάθησαν να αποτρέψουν τον Σουλελή από το να ακολουθήσει τους απεργούς. Πρώτα με λόγια κι ύστερα με άσκηση βίας, η συμπλοκή δεν άργησε να ξεσπάσει…. Η αστυνομία προχώρησε στη σύλληψη μελών του Διοικητικού Συμβουλίου του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ και της Ένωσης Μηχανικών που επίσης συμμετείχε στην απεργία.
Η σύλληψή τους οδήγησε και άλλες επαγγελματικές ενώσεις να προστρέξουν προς συμπαράσταση. Πρώτα κατέβηκαν σε απεργία οι τροχιοδρομικοί υπάλληλοι, ακολούθησε ο Μηχανουργικός Σύνδεσμος και οι εργάτες του λιμανιού. Ο Πρωθυπουργός Δραγούμης βλέποντας την έξαψη των πνευμάτων κάλεσε τηλεφωνικώς πέντε μέλη της επιτροπής των απεργών να συναντηθούν μαζί του και να του εκθέσουν τα αιτήματά τους, που δεν ήταν άλλα από την κατάσταση των κοιτώνων των θερμαστών και η ζωή τους εντός των πλοίων.
Η αντίδραση των πλοιοκτητών
Οι πλοιοκτήτες από την πλευρά τους δεν έμειναν αδρανείς. Με κοινή δήλωσή τους ΔΕΝ ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΑΝ τον ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ ως εγκεκριμένο σύνδεσμο εκπροσώπησης των θερμαστών. Να σημειωθεί πως την ίδια περίοδο εμφανίστηκαν ξαφνικά και αναγνωρίστηκαν άλλοι Σύνδεσμοι Θερμαστών, οι οποίοι καταγγέλθηκαν από τον ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ ως ελεγχόμενοι με αποστολή την διάλυση του κινήματος με τη μέθοδο “Διαίρειν και βασιλεύειν”.
Στις 15 Απριλίου 1910 ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ κάλεσε τα μέλη του σε ολομέλεια, η οποία προχώρησε σε ψήφισμα, με το οποίο ανήγγειλε τη συνέχιση της απεργίας. Η ανυποχώρητη στάση του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ, οδήγησε τελικά τους πλοιοκτήτες στην υπογραφή ενός πρωτοκόλλου συνεργασίας για την βελτίωση των συνθηκών των κατωτέρων πληρωμάτων της μηχανής στα πλοία.
Οι πλοιοκτήτες ωστόσο, ως τιμωρία, δεν θα προσλάμβαναν θερμαστές του Συνδέσμου ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ στα πλοία τους, αναπληρώνοντας τις κενές θέσεις με θερμαστές “ελεγχόμενων” Συνδέσμων θερμαστών αλλά και θερμαστές από Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και άλλες περιοχές. Στην πρόσληψη “ξένων” θερμαστών πρωτοστάτησαν οι εταιρείες Κυκλαδική, του Τζων Μακ Ντούαλ, της Ερμούπολης, της Πανελλήνιας ατμοπλοΐας και η Συριανή. Τριακόσιες και πλέον οικογένειες Θερμαστών του Πειραιά λιμοκτονούσαν, την ώρα που τα πλοία στο λιμάνι του Πειραιά εκτελούσαν κανονικά τα δρομολόγιά τους. Ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ προκήρυξε νέα απεργία, με απανωτές πορείες και επεισόδια.
Στις 10 Σεπτεμβρίου 1910 η παρέμβαση του Εργατικού Κέντρου Αθηνών που με δημόσια ανακοίνωσή του έκανε γνωστό πως ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ ήταν ο μόνος νόμιμος σύνδεσμος που εκπροσωπούσε τους θερμαστές του Πειραιά βοήθησε στην εξομάλυνση της κατάστασης. Οι θερμαστές του Πειραιά δεν ήταν πλέον μόνοι τους. Στο πλευρό τους βρισκόταν σύσσωμο το Εργατικό Κέντρο Αθηνών.
Καθιέρωση ετήσιου εορτασμού
Στις 6 Δεκεμβρίου 1910 υπό την προεδρεία του δικηγόρου Ανδρέα Σπηλιωτόπουλου, τα μέλη του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ σε πανηγυρική ατμόσφαιρα συναντήθηκαν στην εκκλησία της Αγίας Σοφίας (Μανιάτικα) όπου καθιέρωσαν την ημέρα του Αγίου Νικολάου, προστάτη των ναυτικών, ο ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ να εορτάζει την ίδρυσή του. Επέλεξαν δε, τον Ι.Ν. Αγίας Σοφίας καθώς στους κεντρικούς ναούς του Πειραιά πραγματοποιούνταν οι επίσημες εκδηλώσεις για τον εορτασμό του Αγίου Νικολάου.
Οι αγώνες του ΣΤΕΦΕΝΣΩΝ στήριξε τον σκληρότερο κλάδο εργαζομένων στα ατμόπλοια και πέτυχαν την αλλαγή των υποδομών στα πλοία που αφορούσαν στην διαβίωση και στην εργασία. Ακόμα βελτίωσαν το βιοτικό επίπεδο, καθιέρωσαν τη σύναψη Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας, αλλά και την καταβολή αποζημίωσης υπερεργασίας (overtime), την αποζημίωση εργασίας κατά τις Κυριακές και αργίες, την προστασία της εργασίας, την καθιέρωση όρων που αφορούσαν στην ασφάλεια και υγεία και φυσικά στην αλληλεγγύη με την έντονη κοινωνική δράση.
Διαβάστε σχετικώς:
Βασίλης Λούλης (1901 – 1972): Ο λογοτέχνης ναυτικός από την Κύμη
