Το άλλο «Δημοτικό Θέατρο Πειραιά». Αφιέρωμα στα 130 χρόνια πολιτιστικής και κοινωνικής προσφοράς

Τα εγκαίνια του Δημοτικού θεάτρου πραγματοποιήθηκαν στις 9 Απριλίου του 1895. Την ημέρα εκείνη η αυλαία άνοιξε για πρώτη φορά, ύστερα από δεκαπέντε χρόνια αναμονής, τόσος καιρός χρειάστηκε από τη σύλληψη της ιδέας έως την πραγμάτωσή της.

Όμως η αυλαία εκείνη την πρώτη φορά δεν άνοιξε για θεατρική παράσταση αλλά για απαγγελία του ποιήματος του Γεωργίου Στρατήγη με τίτλο «Ύμνος προς το θέατρο». Την απαγγελία παρακολουθούσαν καθήμενοι στις πρώτες σειρές του θεάτρου άνθρωποι επίσης των γραμμάτων όπως ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Δημήτριος Κορομηλάς, και ο Μπάμπης Άννινος. Στη συνέχεια ο αρχιμουσικός Σπυρίδων Καίσαρης διευθύνοντας τη Φιλαρμονική του Δήμου Πειραιώς παιάνισε εμβατήριο, σύνθεση του ίδιου για την περίσταση, που έφερε τον τίτλο «Τα εγκαίνια του Δημοτικού Θεάτρου». Ακολούθησε ο «Όμιλος των Φιλομούσων Πειραιώς» με έναν ύμνο του Γεωργίου Στρατήγη μελοποιημένο από τον Πειραιώτη μουσικοσυνθέτη Λουδοβίκο Σπινέλλη¹.

Το Δημοτικό θέατρο Πειραιά ήδη από τα εγκαίνια φιλοξενεί ποίηση, μουσική, ύμνους και χορωδιακό μέρος, όχι όμως θεατρική παράσταση! Αυτή θα καταφέρει να ανέβει δέκα ημέρες αργότερα, στις 19 Απριλίου του 1895, αφού πρώτα έπρεπε το θέατρο να παραληφθεί από την Επιτροπή Θεάτρου και να ολοκληρωθούν οι εργασίες που συνεχίζονταν εντός αυτού. Ήταν η τραγωδία του Βεναρδάκη «Μαρία Δοξαπατρή»².

Και ίσως αυτή η τυχαία έστω ροή των γεγονότων των εγκαινίων, να καθορίζει και τη συνέχεια του ιστορικού αυτού κτηρίου, που ενώ κατασκευάστηκε για θέατρο -το ρόλο του άλλωστε δείχνει και η ίδια η επωνυμία του «Δημοτικό Θέατρο», ωστόσο έφτασε να εξυπηρετήσει ποικιλοτρόπως την πόλη.

Είναι γεγονός ότι το «Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς» ως οικοδόμημα και μόνο αρκεί για να αποζημιώσει πλήρως εκείνους που το επισκέπτονταν για πρώτη φορά και θαυμάζουν την αρχιτεκτονική του αρτιότητα, την εξαιρετική ανάγλυφη διακόσμηση των θεωρείων, τη μνημειώδη μεγαλοπρέπεια του φουαγιέ, με το περιστύλιο. Δείχνει με κάθε τρόπο την ευφυΐα και τη διορατικότητα του μηχανικού και καθηγητή Ιωάννη Λαζαρίμου που υπήρξε εκείνος που ενσάρκωσε το ευγενές όνειρο μια ολόκληρης πολιτείας³. Συνεπώς ως οικοδόμημα και μόνο το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου δεσπόζει ως το πιο περίλαμπρο κτήριο στην πόλη, προσθέτοντας αίγλη σε οτιδήποτε γίνεται εντός αυτού. Η λαμπρότητά του θα λέγαμε ότι αποτελεί πόλο έλξης, μαγνητίζει, προσθέτει κύρος σε κάθε εκδήλωση. Το «Δημοτικό» εκτός από θέατρο, αποτέλεσε πολύ περισσότερο αυτό που ο ποιητής Γεώργιος Στρατήγης απήγγειλε σε έναν στίχο του ως «χρυσομάρμαρο ναό των γραμμάτων, των τεχνών»⁴, έναν τόπο κοινωνικής συνάθροισης, μια εστία συνάντησης, ένας τόπος εκδηλώσεων.

Από τις πρώτες κιόλας ημέρες λειτουργίας του, έδειξε ότι θα βρεθεί στο επίκεντρο κάθε πολιτιστικής και κοινωνικής δραστηριότητας της πόλης. Δεν είναι τυχαίο που γρήγορα αποτέλεσε τοπόσημο, σημείο αναφοράς υπερισχύοντας με την ονομασία του έναντι ακόμα και της κεντρικής πλατείας της πόλης όπου εδράζεται, της Πλατείας Κοραή, αφού στην προφορική παράδοση των Πειραιωτών ο όρος «στο Δημοτικό θέατρο» παραπέμπει συνήθως στην Πλατεία Κοραή και λιγότερο στο ίδιο το θέατρο! Το Δημοτικό Θέατρο κατέστη ο μοναδικός ναός της Σκέψεως μέσα στην πρώτη ελληνική εργατούπολη, το κέντρο κάθε πνευματικής εκδήλωσης και ζωής. Και μόνο με την παρουσία του το οικοδόμημα του Δημοτικού Θεάτρου στάθηκε αιτία να αναδειχθεί η μέχρι τότε παραγκωνισμένη Πλατεία Κοραή. Ο ίδιος ο Δήμαρχος Θεόδωρος Ρετσίνας απευθυνόμενος το 1895 προς τους Πειραιώτες για το έργο του, ομολογεί ότι αναγκάζεται να πάρει μέτρα εξωραϊσμού των κτηρίων της Πλατείας τα οποία βρίσκονται σε αντίθεση με την ομορφιά που εκπέμπει το κτήριο του Θεάτρου. Αναγκάζεται επίσης να επισκευάσει με δαπάνες του Δήμου, την πρόσοψη της βόρειας πλευράς του Α’ Δημοτικού Παρθεναγωγείου και όλες τις προσόψεις των καταστημάτων της Λεωφόρου Αθηνάς (σημερινή Βασ. Γεωργίου Α΄). ⁵

Ο Πειραιώτης βιοτέχνης Στυλιανός Περράκης ήδη από την πρώτη ημέρα των εγκαινίων του Δημοτικού Θεάτρου, γοητεύεται από τη μουσική της Φιλαρμονικής του Δήμου Πειραιώς, την οποία ακούει για πρώτη φορά σε εσωτερικό χώρο, και κατασκευάζει στη βιοτεχνία του τύμπανο το οποίο δωρίζει στη φιλαρμονική. Ο Περράκης είναι στην ουσία ο πρώτος δωρητής της Φιλαρμονικής του Δήμου, παρότι αυτή λειτουργεί από διετίας και αιτία για τη δωρεά αυτή στέκεται το Δημοτικό θέατρο⁶.

Κλειστόν λόγω ζέστης!

Πολύ σύντομα όμως και μετά τις πρώτες θεατρικές παραστάσεις που ανέβηκαν στη σκηνή του, οι υπεύθυνοι του Θεάτρου προβληματίσθηκαν καθώς η ζέστη που συνήθως συνοδεύει τα ελληνικά καλοκαίρια, θα μετέτρεπε τη διαμονή στο θέατρο που είναι χειμερινό, σε πραγματικό άθλο και την παραμονή σε αυτό αφόρητη, ειδικά με την ανάπτυξη της θερμότητας που θα αναπτυσσόταν λόγω της χρήσης των φωτιστικών. Έτσι το θέατρο ουσιαστικά μετά τα πασχαλινά του εγκαίνια, έκλεισε στις 9 Μαΐου (ένα ακριβώς μήνα μετά τα εγκαίνια) λόγω ζέστης!⁷

Η νέα περίοδος λειτουργίας του, αμέσως σηματοδότησε έναν αριθμό εκδηλώσεων, που παράλληλα με τις θεατρικές παραστάσεις, κατέδειξαν ότι υφίσταται ένας παράλληλος «κόσμος» τεχνών, επιστημών και λογοτεχνίας που χαράσσει τη δική του πορεία, κάνοντας αισθητή την παρουσία του και βρίσκοντας έκφραση στους φιλόξενους χώρους του Δημοτικού Θεάτρου, για τον οποίο δυστυχώς ουδεμία μελέτη έχει υπάρξει.

Το Foyer της φιλανθρωπίας και προσφοράς

Τρανό παράδειγμα αποτελεί και το γεγονός ότι μόλις ο Πειραιάς εισέρχεται στο εορταστικό πνεύμα των Χριστουγέννων του 1895 –στα πρώτα δηλαδή Χριστούγεννα στην πόλη με το «Δημοτικό Θέατρο» να λειτουργεί- διοργανώνεται μεγάλη χριστουγεννιάτικη αγορά, στις 2 και 3 Δεκεμβρίου, στη Μεγάλη Αίθουσα (foyer), με σκοπό την ίδρυση ασύλου απόρων παίδων στον Πειραιά⁸.

Το περίφημο «καπνιστήριο» (foyer) του Δημοτικού, διαστάσεων 18 Χ 18 μ.⁹ θα αποτελέσει ένα χώρο έκφρασης πολιτισμού και κοινωνικών εκδηλώσεων, ο οποίος θα αποφέρει στον Πειραιά όχι μόνο τα αγαθά που παράγουν οι τέχνες, αλλά και μεγάλο αριθμό χρημάτων τα οποία στο σύνολό τους θα χρηματοδοτήσουν την ίδια την πόλη και κύρια τα κοινωφελή της ιδρύματα. Πολλά είναι τα ιδρύματα στην πόλη, που μέρος της λειτουργίας τους «χρωστούν» στο Φουαγιέ του Δημοτικού θεάτρου, σε κάποια φιλανθρωπική εορτή που πραγματοποιήθηκε εκεί. Σε αυτό τον τομέα της παράλληλης δράσης, δεν θα βρεθεί μόνο το Φουαγιέ, αλλά και η ίδια η κεντρική σκηνή του θεάτρου, στην οποία θα βρουν έκφραση αλλά και ευκαιρία παρουσίας και ανάδειξης, πλήθος μεμονωμένων μουσουργών και μουσικοσυνθετών που θα δώσουν συναυλίες, ρεσιτάλ, ή κονσέρτα επικεφαλής κάποιας συμφωνικής ορχήστρας, θα εκφραστούν μουσικά, θα διδάξουν, θα εκπαιδεύσουν τους Πειραιώτες σε είδη που δεν είναι βεβαίως θεατρικά.

Ο κατάλογος των εκδηλώσεων στο Φουαγιέ του Δημοτικού θεάτρου περιλαμβάνει ποικιλία εκδηλώσεων μέχρι και μνημόσυνα! Σε αυτήν ο σύλλογος «Δημοσθένης» θα τελέσει το 1898 πολιτικό μνημόσυνο υπέρ του «εξόχου πολιτικού τέκνου της Αγγλίας του Γλάδστωνος». Τον πανηγυρικό λόγο εκφώνησε ο καθηγητής της ιστορίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο ο Π. Καρολίδης¹⁰.

Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος διοργανώνει στις 17 Φεβρουαρίου 1901 στο Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου, Φιλανθρωπική αγορά υπέρ νυχτερινών σχολών του Συνδέσμου, όπου φοιτούσαν τα άπορα παιδιά της πόλης. Ένδεκα συνολικά τραπέζια γεμάτα από κομψοτεχνήματα, έργα διαφόρων κυριών της πόλης αλλά και με πίνακες αναγνωρισμένων καλλιτεχνών διατίθεται προς πώληση ειδικά για το σκοπό αυτό. Το πρώτο τραπέζι είχε συσταθεί από την Φεράλδη, το δεύτερο από την Ελισάβετ Ρετσίνα. Αντίστοιχα σπουδαία ονόματα συναντάμε στα υπόλοιπα τραπέζια αντίστοιχα.¹¹

Τα διάφορα σωματεία και οργανισμοί βρίσκουν μια παράξενη ανταπόκριση όταν διοργανώνουν εκδηλώσεις στους χώρους του Δημοτικού θεάτρου, αφού για τις ίδιες εκδηλώσεις όταν τις διοργάνωναν αλλού, ουδεμία ανταπόκριση έβρισκαν. Την απάντηση στο ερώτημα που γεννιέται «γιατί οι ίδιες εκδηλώσεις επιτυγχάνουν στο κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου όταν αλλού αποτυγχάνουν;» δίνει η Αργυρώ Φεράλδη –γνωστή κυρία της καλής κοινωνίας της εποχής- η οποία μας πληροφορεί τα εξής: «Κοινωνικώς απολαμβάνουμε την Αθήνα, ενώ η Αθήνα αφαιρεί από τον Πειραιά. Η υπάρχουσα σήμερα καλή κοινωνική τάξη πρέπει να αγαπά τον τόπο της, να ενδιαφέρεται δια τον Πειραιά, διότι εις αυτόν οφείλει την ύπαρξή της και επομένως να έχει τον εγωισμό να εργαστεί και να πολιτευτεί υπέρ αυτού. Δυστυχώς όχι μόνο παρατηρείται αδιαφορία, αλλά και περιφρόνηση. Πολλές πειραϊκές οικογένειες εγκαταλείπουν τον τόπο και εγκαθίστανται στην Αθήνα ενώ εξακολουθούν να έχουν στον Πειραιά τα συμφέροντά τους. Αλλά και οι υπόλοιπες οικογένειες που εξακολουθούν να παραμένουν στον Πειραιά, έχουν στραμμένη τη ματιά τους προς την Αθήνα. Τι είναι αυτό λοιπόν που φταίει; Το χρήμα; Ο Πειραιάς διαθέτει πολύ πλούσια άτομα. Φταίει η έλλειψη πνευματικής ανάπτυξης και ανατροφής. Διότι στο δικό μας θέατρο δεν πηγαίνουμε, δεν λείπουμε όμως από το Βασιλικό και το Δημοτικό Θέατρο των Αθηνών, με περισσότερους κόπους και έξοδα. Τρανό παράδειγμα όλων των επιχειρημάτων αποτελεί και το γεγονός ότι όταν ο Πειραϊκός Σύνδεσμος διενεργεί έρανο υπέρ φιλανθρωπικού σκοπού, δεν συντρέχει η πειραϊκή κοινωνία και αδιαφορεί τελείως και για τον τόπο της και για το διενεργούμενο σκοπό. Όταν δίδεται εις το Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς εκδήλωση υπέρ κάποιου άλλου σκοπού, όταν αυτή τελείται υπό την Υψηλή Προστασία της Πριγκίπισσας Αλίκης, κατακτά το άμεσο ενδιαφέρον όλων των Πειραιωτών.»¹²

Η αίγλη του Δημοτικού Θεάτρου ως εκπρόσωπος της αστικής τάξης του Πειραιά

Η αίγλη που εκπέμπει το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου, συναγωνίζεται την Αθηναϊκή αίγλη που μέχρι τότε αποτελούσε πρότυπο για την καλή κοινωνική τάξη του Πειραιά. Τα επίσημα πρόσωπα των Αθηνών, Πρίγκιπες, Πριγκίπισσες και διάδοχοι αποδέχονται προσκλήσεις καθόδου στον Πειραιά γνωρίζοντας το πανέμορφο κτήριο του Δημοτικού θεάτρου. Ωστόσο με την παρουσία τους και μόνο προσελκύουν κόσμο αναδεικνύοντας τα Σωματεία και τους Συλλόγους της πόλης, που μέχρι τότε αγωνίζονταν απεγνωσμένα να αντεπεξέλθουν. Έστω και με αυτόν τον τρόπο το Δημοτικό Θέατρο ως φορέας πολιτιστικών εκδηλώσεων λειτουργεί, σε αντίθεση με την θεατρική του σκηνή την οποία η εργατική τάξη, που απαρτίζει τα εννέα δέκατα της κοινωνίας, το μεγαλύτερο δηλαδή μέρος του πληθυσμού του Πειραιά, έχει αποκλείσει καθώς προτιμά λαϊκές διασκεδάσεις και όχι τις σοβαρές παραστάσεις και τα μελοδράματα.¹³

Τα γεγονότα επηρεάζουν τη χρήση των χώρων του

Οι χώροι του Δημοτικού Θεάτρου χρησιμοποιούνται ανάλογα με τα πολεμικά γεγονότα και τα συμβάντα που διαδραματίζονται στην πόλη. Το Δημοτικό Θέατρο είναι ο καθρέπτης της πόλης και των κοινωνικών ή εθνικών εξελίξεων. Για παράδειγμα όταν το κτήριο την περίοδο 1916 – 1917 καταλαμβάνεται από τους Γάλλους στρατιώτες (Αντάντ) και μετατρέπεται σε στρατώνα είναι διότι διανύουμε τα χρόνια του Εθνικού Διχασμού. Όταν στις 26 Οκτωβρίου 1917 τα μέλη του Εργατικού Κέντρου Πειραιά συγκεντρώνονται εντός αυτού, είναι διότι υπάρχει μεγάλος κοινωνικός αναβρασμός. Όταν στις 5 Νοεμβρίου 1917 δίνεται διάλεξη με θέμα «Πραγματικές αντιθέσεις μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων» είναι διότι οι σχέσεις των δύο χωρών την εποχή εκείνη ακροβατούν.¹⁴

Το Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς αντίθετα από ό,τι έχει ευρέως κυκλοφορήσει στο διαδίκτυο δε χρησιμοποιήθηκε εντατικά για τη στέγαση προσφύγων της Μικρασιατικής καταστροφής. Κι αυτό διότι στα θεωρεία του όλη την περίοδο 1922 – 1923 εγκαταστάθηκαν τμήματα στρατού που επέστρεφαν σε άθλια κατάσταση από την Ιωνία. Γονείς συνωστίζονταν στα σκαλιά του για να έρθουν σε επαφή με επιζώντες στρατιώτες μήπως μάθουν οτιδήποτε για το δικό τους παιδί, αδελφό, πατέρα, επίσης επιστρατευμένο, του οποίου η τύχη ήταν άγνωστη…

Η στέγαση της Δημοτικής βιβλιοθήκης

Έτος ορόσημο για την πολιτιστική ιστορία του Πειραιά, θεωρείται το 1927. Τότε ήταν που ο Δήμαρχος Τάκης Παναγιωτόπουλος έκανε πραγματικότητα ένα όραμα που υπήρχε από τα πρώιμα χρόνια της δημιουργίας του Πειραιά, αλλά που ακόμα δεν είχε πραγματοποιηθεί! Την ίδρυση και λειτουργία Δημοτικής Βιβλιοθήκης εγκαίνια της οποίας έγιναν στις 30 Ιανουαρίου του 1927. Η έναρξη της Δημοτικής βιβλιοθήκης είναι αμφίβολη εάν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί εάν δεν υπήρχε το περίλαμπρο κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου. Η λειτουργία της βιβλιοθήκης στον Πειραιά είχε προβλεφθεί από τις πρώτες συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου (ψήφισμα υπ΄ αριθ. 32/1836), με το οποίο είχαν ληφθεί τέσσερις σημαντικές αποφάσεις: Να ιδρυθεί κοιμητήριο, να οικοδομηθεί εκκλησία στο όνομα του Αγίου Σπυρίδωνα, να ιδρυθεί νοσοκομείο και βιβλιοθήκη. Κι όμως χρειάστηκαν να περάσουν 91 ολόκληρα χρόνια (1836-1927) για να γίνει πράξη η απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου του 1836 που αφορούσε στη δημιουργία της βιβλιοθήκης. Ίσως η ιστορία να απαιτούσε πρώτα από τον Πειραιά να λάβει την κυρίαρχη θέση πανελληνίως στην λογοτεχνία και στα νεοελληνικά γράμματα, καθώς πολλοί έξωθεν της πόλεως μέχρι τότε υποστήριζαν πως ο Πειραιάς είχε κόσμο εργατικό κατάλληλο μόνο για εμπόριο και βιοτεχνία!

Για αυτούς τους λόγους και τα εγκαίνια της Δημοτικής Βιβλιοθήκης έγιναν με πανηγυρικό χαρακτήρα στο Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου παρουσία του Παναγή Τσαλδάρη, που ήταν τότε Υπουργός Εσωτερικών. Και πάλι στο προσκήνιο βρέθηκε ο ποιητής Γεώργιος Στρατήγης που απήγγειλε τον «Ύμνο προς το βιβλίο».¹⁵ Αυτή ήταν η δεύτερη εμφάνιση του Στρατήγη, αφού η πρώτη ήταν 32 χρόνια πριν όταν είχε εμφανιστεί στα εγκαίνια του ίδιου του Δημοτικού Θεάτρου. Και πάλι όλος ο κόσμος της πολυσχιδούς εργασίας και προόδου του Πειραιώς, ο κόσμος του εμπορίου και της βιομηχανίας, ο κόσμος των επιστημών και της διανόησης, ο συνεκπροσωπών τη δημιουργικότητα της δράσεως και του πνεύματος, του Κερδώου και του Λόγιου συγχρόνως Ερμή, συναντήθηκε στο φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου¹⁶.

Η πρώτη αυτή Δημοτική βιβλιοθήκη λειτούργησε εντός του Δημοτικού Θεάτρου, με είσοδο από την πλευρά της Λεωφόρου Βασ. Γεωργίου Α΄ αποτελούμενη από δύο μεγάλες αίθουσες που ήταν επιπλωμένες πολυτελώς και αποτελούσαν τα αναγνωστήρια. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως αυτές οι αίθουσες ήταν δύο στον αριθμό, όχι τυχαίως, αλλά επειδή ήταν χωρισμένες σε ανδρών και γυναικών δείχνοντας έτσι πως τα κρατούντα ήθη δεν επέτρεπαν ακόμη το νεωτερισμό ούτε καν των Μικτών βιβλιοθηκών!¹⁷

Η βιβλιοθήκη λειτουργούσε σχεδόν όλη την ημέρα, αφού άνοιγε στις οκτώ το πρωί και έκλεινε στις 11 το βράδυ!¹⁸ Η λειτουργία της Δημοτικής Βιβλιοθήκης προκαλούσε πραγματική φρενίτιδα στους Πειραιώτες καθώς ήταν ευκόλως προσιτή, στο κέντρο της πόλης. Αυτός ο ενθουσιασμός καταγράφεται ακόμη και στις εφημερίδες πανελλήνιας κυκλοφορίας όπως στην εφημερίδα «Έθνος» η οποία αναφέρει με κατάπληξη πως μόνο σε μια ημέρα ενός θερμού καλοκαιρού του 1930, ο αριθμός των επισκεπτών της βιβλιοθήκης προσεγγίζει τους 900, παρότι η καταμέτρηση έγινε στις πέντε το απόγευμα, δηλαδή έξι ώρες πριν το κλείσιμο της βιβλιοθήκης!

Η άνοδος του φοιτητικού ρεύματος στον Πειραιά

Ένα άλλο επίτευγμα που ουδέποτε καταγράφηκε, από τη φιλοξενία της Δημοτικής Βιβλιοθήκης στο χώρο του Δημοτικού Θεάτρου, είναι ότι «γέννησε» ένα μεγάλο αριθμό Πειραιωτών φοιτητών. Και αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι λόγω της οικονομικής τους ανέχειας οι Πειραιώτες φοιτητές, αδυνατούσαν να αγοράζουν τα βιβλία και τα επιστημονικά συγγράμματα του Πανεπιστημίου. Με τη λειτουργία όμως της Δημοτικής βιβλιοθήκης μέσα στο Δημοτικό Θέατρο, οι Πειραιώτες φοιτητές αλλά και σπουδαστές των δεκάδων Τεχνικών Σχολών που υπήρχαν τότε στην πόλη, μπορούσαν να καταφύγουν για την καθημερινή τους μελέτη στις δύο αυτές αίθουσες του βιβλιοθήκης που πραγματικά υπερλειτουργούσαν!¹⁹

Η λειτουργία της βιβλιοθήκης αποτελεί σωτήρια λέμβο για κάποιους νέους. Αυτοί είναι οι φτωχοί Πειραιώτες φοιτητές, για τους οποίους τα πανάκριβα συγγράμματα των Καθηγητών του Πανεπιστημίου είναι απρόσιτα. Η ίδρυση της έρχεται αρωγός στους φτωχούς Πειραιώτες²⁰.

Ο Θεσμός των μαθητικών βιβλιοθηκών

Και είναι γεγονός πως το ένα επίτευγμα φέρνει το επόμενο! Οι υπεύθυνοι του Δήμου είδαν ότι μόνο κατά το μήνα Ιανουάριο του 1930 προσήλθαν στη βιβλιοθήκη 3.788 άτομα. Από αυτά 3.626 ήταν άρρενες και 162 γυναίκες. Από τον αριθμό αυτό οι 821 ήταν μαθητές. Εκ του αριθμού αυτού εξήχθη το συμπέρασμα ότι όπως οι βιβλιοθήκη λειτούργησε λυτρωτικά για τους Πειραιώτες φοιτητές, το ίδιο θα λειτουργήσει και για τους μαθητές, που επίσης στο σύνολό τους προέρχονται από εργατικές οικογένειες. Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ξανά μέσα στο κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου, γεννήθηκε ο θεσμός των μαθητικών βιβλιοθηκών. Αυτή η πρωτιά που είναι πανελλήνια ανήκει φυσικά στην ύπαρξη του λαμπρού κτηρίου του Δημοτικού Θεάτρου. Τα εγκαίνια της μαθητικής βιβλιοθήκης έγιναν στις 8 Φεβρουαρίου του 1930, ημέρα Σάββατο, (τρία περίπου χρόνια μετά την ίδρυση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης), όπου παρέστησαν ο υπουργός Παιδείας Γ. Παπανδρέου, ο Παπαναστασίου, ο υφυπουργός Συγκοινωνιών Αβραάμ και πολλοί άλλοι επίσημοι. ²¹

Και αν πολλοί διατυπώσουν την άποψη ότι η βιβλιοθήκη θα μπορούσε να λειτουργήσει αλλού, τότε θα πρέπει να αναφερθεί ότι μεταπολεμικά το 1948, έχοντας πάθει το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου ζημιές, αναζητούσαν και πρότειναν διάφορα σημεία που κρίνονταν ότι θα μπορούσαν να στεγάσουν τη βιβλιοθήκη του Δήμου. Ως τέτοια πρότειναν το κτήριο του «Προμηθέα» στην Πλατεία Δηλιγιάννη, εντός του οποίου όμως λειτουργούσε ήδη η νυχτερινή σχολή Μηχανικών, το κατερειπωμένο και ακατάλληλο κτήριο του παλαιού Α’ Γυμνασίου επί της Πλατείας Κοραή (στη θέση του οποίου βρίσκεται σήμερα το Δημαρχείο Πειραιά), και τέλος στο Πασαλιμάνι στο Μέγαρο του Στρίγκου στο οποίο όμως ήδη ήταν εγκατεστημένες οι υπηρεσίες της Ναυτικής Διοίκησης.²²

Βλέπουμε δηλαδή τις ανύπαρκτες επιλογές που είχε η πόλη, που αφορούσαν στη φιλοξενία της Δημοτικής βιβλιοθήκης. Το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου ήταν η μοναδική και δυσαναπλήρωτη λύση για τη στέγαση της όπως η ίδια η ιστορία κατέδειξε. Δημοτική βιβλιοθήκη υπήρξε διότι υπήρξε το κτήριο του Δημοτικού Θεάτρου. Διαφορετικά ο Πειραιάς θα παρουσίαζε το φαινόμενο να επιδεικνύει σπουδαίους λογοτέχνες και διαπρεπείς επιστήμονες χωρίς να διαθέτει Δημοτική βιβλιοθήκη!²³

Παράλληλα με τη λειτουργία των βιβλιοθηκών σπουδαίοι καλλιτέχνες παρουσιάζουν τα έργα τους στο Φουαγιέ του «Δημοτικού» όπως ο ζωγράφος Οικονόμου και ο γλύπτης Σώχος.²⁴

Η Καλλιτεχνική Σκηνή της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

Το 1932 Φιλολογική Στέγη το μοναδικό σωματείο του Πειραιά που την περίοδο εκείνη περικλείει όλους τους διανοούμενους Πειραιώτες δημιουργεί αρτιότατο θίασο από μέλη του, νέους και νέες υπό την επωνυμία «Καλλιτεχνική Σκηνή»²⁵. Πρόκειται για θεατρικό σχολείο που παρέχει εκπαίδευση μέσα στους χώρους του Δημοτικού Θεάτρου, υπό την διεύθυνση και καθοδήγηση του καθηγητή της Δραματικής Σχολής του Ωδείου Πειραιώς Μιχάλη Κουνελάκη. Πρέπει να σημειωθεί πως πρώτη φορά στον Πειραιά γίνεται σοβαρή απόπειρα για τη δημιουργία θεατρικής σκηνής αμιγώς πειραϊκής. Εμπνευστής αυτής της πρώτης απόπειρας ίδρυσης πειραϊκής σκηνής υπήρξε ο τότε Πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Γρηγόρης Θεοχάρης, δικηγόρος και ανερχόμενος ποιητής²⁶. Η προσπάθεια αυτή θα προηγηθεί 25 χρόνια πριν τη δημιουργία του «Πειραϊκού Θεάτρου» από τον μεγάλο Δημήτρη Ροντήρη που έγινε το 1957. Και πολλές άλλες θεατρικές σχολές και εργαστήρια αποδεικνύουν την πετυχημένη λειτουργία τους ανεβάζοντας έργα στη σκηνή του «Δημοτικού» όπως η Δραματική Σχολή του Πειραϊκού Συνδέσμου παρά το γεγονός ότι διαθέτει τον κατάλληλο ιδιόκτητο χώρο καθώς και η δραματική σκηνή του Ωδείου Πειραιώς.

Γρηγόριος Ξενόπουλος και Δημοτικό Θέατρο

Στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς όμως, έκανε την εμφάνισή του αρκετές φορές και ο Ακαδημαϊκός Γρηγόριος Ξενόπουλος. Στα φιλολογικά μνημόσυνα για τον Παύλο Νιρβάνα το 1938 –λίγο μετά το θάνατό του- στα οποία συμμετείχε και ο Ξενόπουλος. Τα μνημόσυνα αυτά διοργανώθηκαν στο Δημοτικό θέατρο και ο Ξενόπουλος ένοιωσε προς είχε να εκπληρώσει ένα χρέος προς το φίλο του Παύλο Νιρβάνα. Έδωσε σειρά διαλέξεων γύρω από το έργο του Νιρβάνα, με σκοπό να κινήσει το ενδιαφέρον για το στήσιμο μιας προτομής ως ελάχιστο δείγμα τιμής σε εκείνον που σε όλη του ζωή ήταν αφιερωμένος στην ανάπτυξη των γραμμάτων στον Πειραιά. Και πραγματικά ο Ξενόπουλος κατάφερε να το πετύχει, καθώς ο τότε Δήμαρχος Πειραιώς Μανούσκος τοποθέτησε την προτομή του Νιρβάνα δύο χρόνια αργότερα το 1940, στο σημείο που βρίσκεται μέχρι σήμερα. Η τοποθέτηση της προτομής του Παύλου Νιρβάνα και η ανάδειξη του έργου του οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις διαλέξεις που έδωσε ο Ξενόπουλος στο Δημοτικό Θέατρο.²⁷

Ωστόσο το 1940 ο Ξενόπουλος ξαναβρέθηκε στο γνώριμο για αυτόν «Δημοτικό» καθώς εόρτασε τα 60χρονα της ζωής του περιοδικού «Διάπλασις των Παίδων». Παρουσία πλήθους Πειραιωτών αλλά και του Δημάρχου Μιχάλη Μανούσκου, ο Ξενόπουλος βρήκε τη μοναδική ευκαιρία να εκφράσει τα μοναδικά του αισθήματα για την πόλη «Ο Πειραιάς» είπε «μου είναι από χρόνια γνώριμος και αγαπητός, εξαιτίας προπάντων της στενής μου φιλίας με τους κορυφαίους Πειραιώτες διανοούμενος τους αείμνηστους Νιρβάνα, Πορφύρα και άλλους». Πιο κάτω ο Ξενόπουλος είπε για το Δημοτικό θέατρο «Κι ένα άλλο ακόμα δείγμα της πνευματικής ζωής του Πειραιά είναι το κατάμεστο θέατρο. Όλο εκείνο το ακροατήριο με επικεφαλής τον Δήμαρχο κ. Μανούσκο… Δεν θα το ξεχάσω ποτέ!».²⁸

Το Δημοτικό Θέατρο στα χρόνια του πολέμου

Ακολούθησε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος του 1940, στον οποίο το Δημοτικό Θέατρο έφτασε να προσφέρει με το δικό του τρόπο καρπούς στην υπόθεση του ελληνικού αγώνα, καρπούς που είχε σπείρει δέκα χρόνια πριν! Συγκεκριμένα στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ένας βαθύφωνος ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του εμφανιζόμενος στο Δημοτικό Θέατρο, η φήμη του οποίου έμελλε να κατακτήσει όλο τον κόσμο. Πρόκειται για τον Νικόλαο Μοσχονά. Υπήρξε ο πρώτος Έλληνας βαθύφωνος που κατέκτησε το παγκόσμιο κοινό και έφτασε να γίνει πρωταγωνιστής στη Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης. Στις 17 Δεκεμβρίου του ’40, ενώ ο πόλεμος εξελίσσεται δραματικά στις βουνοκορφές της Αλβανίας, ο Νικόλαος Μοσχονάς καλείται από τη Λαίδη Άστορ η οποία διοργανώνει μεγάλο γκαλά στη Νέα Υόρκη στο ξενοδοχείο «Ριτς Κάρλτον» να μαγέψει τους επίσημους προσκεκλημένους ώστε να συγκεντρωθούν όσα περισσότερα χρήματα γίνεται υπέρ της ενίσχυσης των Ελλήνων στρατιωτών που μάχονται λίγοι ενάντια σε πολλούς σε εκείνα τα πρώτα πολεμικά Χριστούγεννα που πλησιάζουν. Το άστρο του Μοσχονά είναι που φέρνει σε εκείνη την εκδήλωση το γιο του Ρούζβελτ, του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά και τον Τσάρλι Τσάπλιν το διάσημο Σαρλώ!

Ο Μοσχονάς τη βραδιά εκείνη είχε ειδικά ετοιμάσει να παρουσιάσει ένα πρόγραμμα εθνικού θα λέγαμε περιεχομένου, συνοδεία Βυζαντινής χορωδίας, ενώ έκλεισε ψέλνοντας το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ». Η ερμηνεία του ήταν τόσο μεγαλειώδης που όλοι οι αμερικανοί προσκεκλημένοι στην εκδήλωση στάθηκαν όρθιοι σε θέση προσοχής. Ο Σαρλώ επίσης αφού πρώτα σηκώθηκε όρθιος, όπως και όλοι οι υπόλοιποι, φανερά συγκινημένος, προσέφερε χίλια δολάρια στην υπόθεση του ελληνικού Αγώνα, «Γνωρίζετε» είπε «ότι ούτε στον Κινηματογράφο μιλώ. Οι ομιλούσες ταινίες μου είναι μια ή δύο και σε αυτές ακόμα δεν μιλώ από την αρχή ως το τέλος αλλά σε ορισμένα σημεία μόνο. Αυτό σημαίνει ότι δεν είμαι καλός ομιλητής. Σήμερα όμως με εμπνέει και με καθιστά εύγλωττο, η θρυλική γενναιότητα των Ελλήνων. Οι φίλοι μου Έλληνες που ζουν εδώ, μου είπαν ότι στην Ελλάδα ο κόσμος με γνωρίζει και με αγαπά. Ας μάθει λοιπόν ο κόσμος της Ελλάδας ότι θαυμάζω την ηρωική αυτή χώρα. Αν προβληθεί καμιά ταινία μου μπροστά στους Έλληνες στρατιώτες ας γνωρίζουν τα παιδιά αυτά ότι όχι μόνο η σκιά μου στην οθόνη, αλλά η ψυχή μου ολόκληρη είναι κοντά τους. Ζήτω η Ελλάς!». ²⁹

Έτσι, με αυτό τον παράξενο τρόπο, η οκταετία του Μοσχονά στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς, απέδωσε τη κρίσιμη στιγμή του ’40 πολλά χρήματα και δωρεές των Αμερικανών που μετατράπηκαν σε εφόδια και εξοπλισμό για το στρατό που πολεμούσε. Ο Μοσχονάς ουδέποτε ξέχασε την πόλη που τον ανέδειξε, αλλά ούτε και οι Πειραιώτες που ένοιωθαν υπερήφανοι που η σταδιοδρομία του ξεκίνησε από το δικό τους θέατρο. Για αυτό κάθε φορά που κατέπλεε από την Αμερική στον Πειραιά με το πλοίο «Πατρίς» τα καλλιτεχνικά και τα φιλολογικά σωματεία της πόλης τον υποδέχονταν με λουλούδια.

Πέραν της προσφοράς του Μοσχονά το φουαγιέ του αποτέλεσε έδρα μηχανικών του Δήμου Πειραιά και τεχνικών της Παθητικής αεράμυνας που εξυπηρετούσαν τους Πειραιώτες που επιθυμούσαν να μετατρέψουν τα υπόγεια των κατοικιών τους σε καταφύγια. Πάνω από 2000 υπόγεια μετατράπηκαν σε ιδιωτικά καταφύγια με την κατάρτιση σχεδίων και συμβουλών του γραφείου καταφυγίων που λειτούργησε την περίοδο 1939 – 1940 στο φουαγιέ του ισογείου του Δημοτικού Θεάτρου.

Ραδιοφωνικές συσκευές στο Φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου

Δυστυχώς στα δύσκολα χρόνια της κατοχής που ακολούθησε οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν το κτήριο του «Δημοτικού» για τους δικούς τους σκοπούς. Περιμετρικά του Φουαγιέ τοποθετήθηκαν ράφια που προορίζονταν για την αποθήκευση των ραδιοφωνικών συσκευών. Η Γερμανική Διοίκηση όρισε να παραδοθούν εκεί οι ραδιοφωνικές συσκευές που κατείχαν οι λιγοστοί ακόμα προνομιούχοι. Και ήταν τα ραδιόφωνα πιο λίγα από αυτά που ανέμενε η γερμανική διοίκηση καθώς κάλυπταν μόνο τα ράφια του ενός τοίχου του Φουαγιέ. Λίγο αργότερα τα πολύτιμα και καταμετρημένα ραδιόφωνα θα τα επέστρεφαν στους ιδιοκτήτες τους, αλλά με την υποχρέωση σφράγισης ώστε να πιάνουν μόνο το Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών³⁰.

Πολεμικός Σταυρός Α’ Τάξης στον Πειραιά

Όταν η δοκιμασία της κατοχής πέρασε, μια από τις πρώτες εκδηλώσεις που έγιναν στο Φουαγιέ του τραυματισμένου από τους βομβαρδισμούς Δημοτικού θεάτρου ήταν η απονομή προς τη πόλη του Πειραιώς, που πολεμικού Σταυρού Α’ Τάξης, για τις υπηρεσίες που προσέφερε κατά τη διάρκεια του Πολέμου. Η απονομή προς τη πόλη, έγινε προς τον Δήμαρχο αυτής από τον Στρατιωτικό Διοικητή Στερεάς Ελλάδας Αντιστράτηγο Σπανόπουλο.³¹

Μεταπολεμική άνθηση

Μεταπολεμικά παράλληλα με τη λειτουργία του Φουαγιέ για ομιλίες, διαλέξεις, παρουσιάσεις πολιτιστικού ή κοινωνικού περιεχομένου, η ίδια η θεατρική σκηνή χρησιμοποιήθηκε ευρέως για μουσικές εκδηλώσεις. Σπουδαία ονόματα της μουσικής σκηνής (τραγουδιστές, σολίστ, μουσικοσυνθέτες κ.α.) παρελαύνουν από τη σκηνή του «Δημοτικού» εκπροσωπώντας διαφορετικά είδη μουσικής κουλτούρας, ανάλογα με την εποχή και την περίσταση. Μερικά από τα πιο γνωστά ονόματα είναι του Μίκη Θεοδωράκη, του Γρηγόρη Μπιθικώτση, της Βίκυς Μοσχολιού, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Σταμάτη Κόκκοτα, της Μαρινέλας, το Μάνου Χατζιδάκι, της Μαρίας Φαραντούρη, του Βασίλη Λέκκα, του Δημήτρη Σγούρου, του Γιώργου Νταλάρα, της Μαργαρίτας Ζορμπαλά, της Γλυκερίας, του Θάνου Μικρούτσικου, του Κώστα Μακεδόνα, της Χάρις Αλεξίου, του Σταμάτη Κραουνάκη και πολλοί άλλοι.

Βεβαίως οι χώροι του Δημοτικού θεάτρου δεν παραχωρούνται πάντα για ευγενείς σκοπούς. Το «Δημοτικό» ως οικοδόμημα εντός και εκτός αυτούς χρησιμοποιήθηκε και για επίδειξη ηλεκτρικών συσκευών συμπεριλαμβανομένων επιδείξεων μαγειρικής, πλυσίματος και στεγνώματος ρούχων ³² αλλά και ως χώρος για την διοργάνωση Καλλιστείων.

Τέλος ως οικοδόμημα το «Δημοτικό» εκτός από τη στέγαση της Δημοτικής αλλά και της Μαθητικής βιβλιοθήκης που έγινε στο παρελθόν, τα νεώτερα χρόνια έδωσε, έστω και παροδικά, λύση στέγασης διαφόρων πολιτιστικών και δημοτικών οργανισμών ή οι χώροι του αποτέλεσαν κάποια μελλοντική υπόσχεση για τη στέγαση τέτοιων. Είτε στην πρώτη, είτε στη δεύτερη περίπτωση αναφέρονται: Το Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Πειραιά, η Δημοτική Πινακοθήκη, το Μουσείου του σκηνογράφου Πάνου Αραβαντινού, το Μουσείο του ηθοποιού Μάνου Κατράκη.

Κλείνοντας αυτό το μικρό αφιέρωμα στην παρουσίαση της πολιτιστικής δραστηριότητας και της συμβολής που είχε το Δημοτικό Θέατρο ως κέντρο πολιτισμού στον Πειραιά, οφείλω ως Πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς να σημειώσω τις διοργανώσεις θαλασσογραφιών αλλά και εκθέσεων ζωγραφικής που λάμβαναν χώρα συστηματικά για πολλά χρόνια στους χώρους του Δημοτικού θεάτρου, αναδεικνύοντας το έργο των Πειραιωτών ζωγράφων ή εκπαιδεύοντας τους Πειραιώτες σε αυτή τη μορφή τέχνης φέρνοντάς τους σε επαφή με τα έργα τους όπως του Δημήτρη Τηνιακού.

Το «Δημοτικό Θέατρο» και εάν ακόμα από την πρώτη ημέρα της δημιουργίας του ουδέποτε λειτουργούσε τη θεατρική του σκηνή, πάλι θα αποτελούσε το πνευματικό, πολιτιστικό και κοινωνικό κέντρο ενδιαφέροντος της πόλης υποστηριζόμενο από τη πολυσχιδή προσφορά του. Το «Δημοτικό» αποτελούσε για πολλούς τον εν δυνάμει σύμβολο της πόλης ακόμα και όταν υπήρχε το Παλαιό Δημαρχείο, το θρυλικό Ρολόι. Απόδειξη του γεγονότος αποτελούν διαχρονικά οι εκατοντάδες φωτογραφίες επαγγελματικών σωματείων και ενώσεων που σφραγίζουν την παρουσία τους με φωτογράφιση των μελών τους στα σκαλιά του Δημοτικού Θεάτρου.

Η διοργάνωση κάθε εκδήλωσης μετρούσε και μετράει, ακόμα κι αν γίνεται έξω από αυτό στον προαύλιο χώρο του. Το 1917 ο Γάλλοι της Αντάντ εορτάζουν την ημέρα της εθνικής τους ανεξαρτησίας με λαμπαδηφορία που ξεκινά μπροστά από το Δημοτικό Θέατρο.³³

Η κατάκτηση του Πρωταθλήματος για τη μεγάλη ομάδα της πόλης τον Ολυμπιακό πιστοποιείται μόνο με τη διοργάνωση πανηγυρισμών μπροστά στο Δημοτικό Θέατρο.

Οι παρελάσεις για τις επετείους της 25^ης Μαρτίου και της 28^ης Οκτωβρίου διεξάγονται με τα πεζοπόρα τμήματα να διέρχονται από την εξέδρα των επισήμων, μπροστά από το Δημοτικό Θέατρο.

Παραπομπές

1^ Εφημερίδα «Πρόνοια», φ. 10^ης Απριλίου 1895

2^ Εφημερίδα «Πρόνοια», φ. 20^ης Απριλίου 1895, «Το Δημοτικό μας Θέατρο», σελ. 3

3^ Εφημερίδα «Πρόνοια», φ. 20^ης Απριλίου 1895, σελ. 3

4^ Εφημερίδα «Πρόνοια», φ. 10^ης Απριλίου 1895, «Ύμνος στη Θεά, Απαγγελθείς κατά τα εγκαίνια του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς», σελ. 1, (Έλα να ‘δεις τι φλογερή λατρεία θάχεις πάλι / και με τι πόθο σήμερα σ’ ανοίγει την αγκάλη / χρυσομάρμαρος ναός!» (Γεώργιος Στρατήγης).

5^ Εφημερίδα «Πρόνοια» φ. 31^ης Μαΐου 1895, «Προς τους Πειραιείς, ο Δήμαρχος Πειραιώς κ. Θεόδωρος Γ. Ρετσίνας», σελ. 1,2,3.

6^ Εφημερίδα «Πρόνοια» φ. 25^ης Απριλίου 1895, «Επιτόπια – Δώρο εις την Φιλαρμονικήν», σελ. 2

7^ Εφημερίδα «Πρόνοια» φ. 9^ης Μαΐου 1895, «Το Δημοτικόν Θέατρον-Αναίρεσις ανακριβειών», σελ. 3

8^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 1^ης Δεκεμβρίου 1895

9^ Εφημερίδα «Νέα Εφημερίς», φ. 15^ης Μαρτίου 1895.

10^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 16 Μαΐου 1898. Εκδήλωση στην οποία παρευρέθηκε όλο το Διπλωματικό Σώμα των Αθηνών.

11^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 18^ης Φεβρουαρίου 1901 «Η φιλανθρωπική αγορά Πειραιώς»

12^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 8^ης Φεβρουαρίου 1908, Αργυρώς Φεράλδη «Ο Πειραιεύς φθίνει κοινωνικώς, εμπορικώς, βιομηχανικώς».

13^ Εφημερίδα «Σφαίρα», φ. 3^ης Νοεμβρίου 1898

14^ Εφημερίδα «Εμπρός», φ. 5^ης Νοεμβρίου 1917, σελ. 2

15^ Εφημερίδα «Σημαία» φ. 31^ης Ιανουαρίου 1927, σελ.1 (Μια από τις δώδεκα στροφές του ποιήματος του Γεωργίου Στρατήγη που φέρει τίτλο «Ύμνος στο βιβλίο» που απαγγέλθηκε στα εγκαίνια της δημοτικής βιβλιοθήκης αναφέρει: «Ω νειότη, χρυσοφτέρωτη του Έθνους ελπίδα / Θρέψε το νου σου μ΄ άφθονη, γενναία τροφή / Για να έχης αύριο ζωής πυξίδα / Και γίνου ελληνομόρφωτη, σπουδαία, σοφή./ Στης βιοπάλης τάσπλαχνο θα βρεις πεδίο/ Ασπίδα σου το ελληνικό κι άξιο βιβλίο».

16^ Εφημερίδα «Σημαία» φ. 31^ης Ιανουαρίου 1927, σελ.1

17^ Εφημερίδα «Έθνος», φ. 21^ης Αυγούστου 1930, άρθρο του Πάνου Σπάλα «Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιώς». Η μια αίθουσα αναγνωστηρίου έχει διατεθεί δια τους άρρενες αναγνώστες και η άλλη δια τας θήλεις.

18^ Εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», φ. 17^ης Μαΐου 1948, «Δια να περισωθεί η βιβλιοθήκη Πειραιώς». Στη μεταπολεμική εποχή περιορίσθηκαν οι ώρες λειτουργίας μέχρι τις 9 το βράδυ και γινόταν δίωρη μεσημβρινή διακοπή.

19^ Εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», φ. 17^ης Μαΐου 1948, «Δια να περισωθεί η βιβλιοθήκη Πειραιώς», (Στη βιβλιοθήκη αναζητούν και βρίσκουν τα συγγράμματα των σπουδών τους, που οι ίδιοι αδυνατούν να προμηθευτούν μέσω αγοράς. Ήταν συγκινητικό να βλέπει κανείς τις βραδινές κυρίως ώρες τα εργαζόμενα παιδιά να συνωστίζονται στο αναγνωστήριο, να υπομένουν την αποπνικτική του ατμόσφαιρα από τις αναθυμιάσεις για να μελετήσουν, για να μπορέσουν να κατατοπισθούν και να προσέλθουν ύστερα στις Σχολές και στα μαθητικά τους θρανία).

20^ Εφημερίδα «Έθνος», φ. 21^ης Αυγούστου 1930, άρθρο του Πάνου Σπάλα «Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιώς»)

21^ Εφημερίδα «Ακρόπολις», φ. 9^ης Φεβρουαρίου 1930, «Μια αξιέπαινος Δημοτική πρωτοβουλία, Ετελέσθησαν χθες εις Πειραιά τα εγκαίνια της πρώτης εν Ελλάδι Μαθητικής βιβλιοθήκης.

22^ Εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», φ. 17^ης Μαΐου 1948, «Δια να περισωθεί η βιβλιοθήκη Πειραιώς».

23^ Εφημερίδα «Έθνος», φ. 21^ης Αυγούστου 1930, άρθρο του Πάνου Σπάλα «Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιώς». (Μια σειρά από ονομαστούς λογοτέχνες όπως ο ακαδημαϊκός Παύλος Νιρβάνας, ο Λάμπρος Πορφύρας, ο Σπύρος Μελάς, ο Άριστος Καμπάνης, ο Δημοσθένης Βουτυράς, ο Νίκος Χαντζάρας, ο Γεώργιος Στρατήγης, ο Ιάκωβος Δραγάτσης και άλλοι πολλοί έδειχναν ότι ο Πειραιάς τροφοδοτούσε την πανελλήνια λογοτεχνική κοινότητα. Όμως αυτοί οι ίδιοι ένιωθαν ότι άφηναν πίσω τους δυσαναπλήρωτο κενό, που προκαλούσε η έλλειψη μιας δημοτικής βιβλιοθήκης).

24^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 10^ης Μαΐου 1929, σελ. 1

25^ Εφημερίδα «Πατρίς», φ. 6^ης Δεκεμβρίου 1932, άρθρο Γ. Μπουκουβάλα «Ο Πειραιεύς αποκτά επιτέλους δική του σκηνή-Η προσπάθεια της Φιλολογικής Στέγης» (Η «Καλλιτεχνική Σκηνή» θα ανεβάζει παραστάσεις εβδομαδιαίες, κάθε Τετάρτη με εναρκτήρια ημερομηνία τη 14^η Δεκεμβρίου 1932, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιώς. Πρώτο έργο που θα παρουσιαστεί είναι η τρίπρακτη κωμωδία «Ο Θειόκας ονειρεύτηκε». Στην παράσταση αυτή λαμβάνουν μέρος το ζεύγος Κροντηρά, Ξ. Κουνέλη, Μαίρη Ιωαννίδου, Α. Βασιλειάδου, Δ. Εμμανουήλ, Α. Μεταξοπούλου, Α. Βαφειάδου, Ν. Ιακωβίδης, Μ. Κουνελάκης, Μ. Μπουστίντουι και Μ. Πανταζής).

26^ Εφημερίδα «Πατρίς», φ. 6^ης Δεκεμβρίου 1932, άρθρο Γ. Μπουκουβάλα «Ο Πειραιεύς αποκτά επιτέλους δική του σκηνή – Η προσπάθεια της Φιλολογικής Στέγης» (Εδώ στον Πειραιά που ζούμε ανάμεσα στους εργάτες και στους εμπόρους, εμείς οι λίγο ή πολύ διανοούμενοι, επιστήμονες, λογοτέχνες, δημοσιογράφοι, που δεκαπέντε τώρα χρόνια αρχίζοντας από τα μαθητικά μας θρανία, αγωνιζόμαστε για κάτι καλύτερο, δεν κατορθώσαμε ακόμα να απογοητευτούμε από τις προσπάθειες για τη δημιουργία μιας πραγματικής πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής. Πιστεύουμε πάντα πως ο Πειραιάς αξίζει σε ουσία περισσότερο από όσο τον υπολογίζουν. Ας έχει πολλή λάσπη το χειμώνα και πολλή σκόνη το καλοκαίρι στους δρόμους. Οι λαϊκές μας μάζες έχουν λιγότερο βούρκο στη ψυχοσύνθεσή τους από εκείνον που κρύβεται κάτω από τα χρωματιστά τσιγαρόχαρτα των άλλων τάξεων που αποτελούν τη μεγάλη πλειοψηφία της πρωτεύουσας και άλλων πόλεων… – Γρηγόρης Θεοχάρης).

27^ Εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα», φ. 8 Μαΐου 1940, άρθρο του Ν. Μαράκη με τίτλο «Η προτομή του Νιρβάνα εις την Φρεαττύδα Πειραιώς», σελ. 2.

28^ Εφημερίδα «Θάρρος», φ. 28^ης Οκτωβρίου 1940 άρθρο Γρ. Ξενόπουλου «Ο Πνευματικός Πειραιεύς» Δημοσιεύθηκε στη 2^η σελίδα της Πειραϊκής εφημερίδας όταν στην πρώτη ανακοινώνεται η κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου!

29^ Εφημερίδα «Ελληνικόν Μέλλον» φ. της 18^ης Δεκεμβρίου 1940, άρθρο «Ο Σαρλώ χαιρετίζει τους μαχητές μας», σελ. 1

30^ «1940 – 1944 Αναμνήσεις», Ιάκωβος Γ. Βαγιάκης, Εκδόσεις συλλογές, Αθήνα, 2012.

31^ Εφημερίδα «Εμπρός», φ. 19^ης Δεκεμβρίου 1945, σελ. 2

32^ Εφημερίδα «Φωνή του Πειραιώς», φ. 3^ης Φεβρουαρίου 1962, σελ. 1

33^ Εφημερίδα «Σκρίπ», φ. 1^ης Ιουλίου 1917

Διαβάστε επίσης:

Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (Η περιπέτεια της ανέγερσης)

Η μεταπολεμική λειτουργία του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιώς

Νικόλαος Μοσχονάς. Από το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά στη Νέα Υόρκη

Ο Αρχιτέκτονας Ιωάννης Λαζαρίμος